यंदाच्या गणेशोत्सवात गुरुजींची वाट पाहू नका! सोप्या पद्धतीने करा घरच्या घरी बाप्पाची स्थापना

Updated: Sunday, September 6, 2026, 12:15 [IST]

महाराष्ट्रात प्रत्येक घराघरात साजरा होणारा सर्वात मोठा आणि आवडीचा सण म्हणजे गणेशोत्सव. विघ्नहर्त्या गणरायाच्या आगमनाचा हा काळ संपूर्ण वातावरणात प्रचंड आनंद आणि सळसळते चैतन्य घेऊन येतो. प्रत्येक वर्षाप्रमाणे यंदाही भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला लाडक्या बाप्पाची विधिवत प्रतिष्ठापना केली जाईल. मात्र, एकाच दिवशी लाखो घरांमध्ये स्थापना होत असल्याने, पूजेचा विधी सांगणाऱ्या अनुभवी पुरोहितांची किंवा गुरुजींची टंचाई निर्माण होते.

अशा वेळी ऐन मुहूर्तावर गुरुजी उपलब्ध न झाल्यास घरात चिंता आणि धास्तीचे वातावरण निर्माण होते. पण भक्तासाठी बाप्पाची पूजा स्वतः करणे अत्यंत शुभ मानले जाते. शास्त्रीय दृष्टिकोनातून विचार केला तर पूजा विधी अतिशय सोपा आहे. जर तुमच्या मनात बाप्पासाठी खरी भक्ती, श्रद्धा आणि आदर असेल, तर कठीण मंत्रांशिवाय केलेले साधे पूजनही तितकेच फलदायी आणि आशीर्वाद देणारे ठरते.

बाप्पा हा केवळ नामाचा भुकेला नसून भावाचा भुकेला आहे. त्यामुळे यंदाच्या गणेत्सवात गुरुजींशिवाय स्वतःच्या हाताने पूजेची शास्त्रोक्त आणि सोपी विधी करून आत्मिक समाधान मिळवू शकता. त्यासाठी आवश्यक असणारी तयारी, पूजेचे साहित्य आणि अत्यंत एकाग्रतेने करण्याचे सोपे टप्पे आपण या लेखात सविस्तर जाणून घेणार आहोत. यामुळे कोणावरही अवलंबून न राहता अत्यंत व्यवस्थितपणे तुमची पूजा पार पडेल.

गणेश स्थापनेची पूर्वतयारी

बाप्पाचे घरात आगमन होण्यापूर्वी पूजेची जागा अत्यंत स्वच्छ आणि सुशोभित करणे गरजेचे आहे. सामान्यतः घराचा ईशान्य कोपरा किंवा पूर्व दिशा पूजेसाठी अत्यंत उत्तम मानली जाते. सर्वप्रथम ही जागा स्वच्छ झाडून आणि पाण्याने पुसून घ्यावी. पूजेच्या नेमक्या जागी पांढऱ्या आणि लाल रंगाच्या सुंदर रांगोळीने सजावट करावी.

गणेश स्थापनेसाठी चौरंग किंवा लाकडी पाटाचा वापर करावी. या चौरंगावर स्वच्छ कापड, शक्यतो रेशमी किंवा सुती लाल किंवा पिवळ्या रंगाचे नवीन वस्त्र व्यवस्थित पसरावे. यावर आजूबाजूला सजावट किंवा मखर तयार करावे. यामुळे बाप्पाच्या मूर्तीला एक भव्य स्वरूप प्राप्त होते आणि वातावरणात पावित्र्य वाढते.

पूजा स्वतः करणाऱ्या व्यक्तीने सकाळी लवकर उठून स्नान करावे आणि स्वच्छ वस्त्रे किंवा सोहळे परिधान करावेत. पूजेला बसताना मनातील सर्व प्रकारचे नकारात्मक विचार दूर करून केवळ प्रसन्न असावे. कपाळावर गंधाचा टिळा लावावा. पूजा करताना आपले तोंड पूर्व किंवा पश्चिमेकडे असावे याकडे विशेष लक्ष द्यावे.

पूजेसाठी लागणारे आवश्यक साहित्य

ऐन वेळी गडबड उडू नये म्हणून पूजेचे सर्व साहित्य आदल्या दिवशीच बाजारातून आणून स्वच्छ आणि व्यवस्थित एका ताटात मांडून ठेवावे. पूजेमध्ये वाहिली जाणारी प्रत्येक वस्तू विशिष्ट उद्देशाने आणि शास्त्रोक्त सिद्धांतानुसार वापरली जाते. घरच्या घरी सोप्या पद्धतीने प्राणप्रतिष्ठा करण्यासाठी खालील तक्त्यामध्ये दिलेल्या साहित्याची तयारी आपण करावी.

साहित्य प्रकारशास्त्रानुसार महत्त्व आणि पूजा वापरगणेशमूर्तीपंचमहाभूतांचे प्रतीक म्हणून शाडूच्या मूर्तीची स्थापना करावी.कलश आणि तांब्यावरूण देवतेचे ध्यान करण्यासाठी तांब्या किंवा पितळेचा कलश.अष्टगंध, हळद-कुंकूबाप्पाच्या कपाळाला लावण्यासाठी आणि अक्षतांना पवित्र करण्यासाठी.विळ्याची पाने आणि सुपाऱ्याविविध देवांच्या साक्षीसाठी अर्पण केले जाणारे विडे.२१ दुर्वांची जोडीश्रीगणेशाला शीतल आणि शांत राखण्यासाठी अत्यंत प्रिय वनस्पती.लाल जास्वंद फुलेगणपतीच्या चरणावर आणि मूर्तीवर अर्पण करण्यासाठी उत्तम ताजी फुले.पंचामृत आणि पाणीदूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांचे मिश्रण अभिषेकासाठी.गूळ वा मोदकबाप्पाच्या आवडीचा गोड महानैवेद्य दाखवण्यासाठी श्रेष्ठ प्रसाद.

या साहित्याव्यतिरिक्त आपल्याजवळ सुती वात, गाईचे तूप, समईचे दिवे, उदबत्ती, कापूर आणि विसर्जनासाठी लागणारे पूजेचे अक्षता असावेत. पूजा मांडणीत कलश आपल्या उजव्या हाताच्या बाजूला तर निरंजन डाव्या बाजूला असावे. ही मांडणी केवळ सुविधेसाठी नसून त्यात ऊर्जा वितरणाचा शास्त्रीय नियम समाविष्ट असतो.

प्रारंभिक विधी: आचमन आणि संकल्प

चौरंगावर लाल वस्त्र पसरल्यानंतर त्यावर तांदळाची छोटी रास किंवा अष्टदल कमळ काढावे. बाजारातून आणलेली श्रीगणेशाची मूर्ती हलक्या हाताने या तांदळाच्या राशीवर स्थापित करावी. मूर्ती बसवताना तिचे तोंड मुख्यत्वे उत्तर किंवा पूर्व देशाकडे असावे. मूर्तीची दिशा योग्य असण्याने घरातील शांती व समृद्धी वाढते.

यानंतर सुरुवातीचे विधी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. सर्वात आधी पवित्र पवित्रीकरणासाठी उजव्या हातात पाणी घेऊन ते स्वतःवर आणि पूजेच्या साहित्यावर शिंपडावे. त्यानंतर शांत मनाने 'आचमन' करावे. उजव्या हातावर थोडे पाणी घेऊन खालील तीन नावे घेत ते पाणी प्राशन करावे. यात ओम केशवाय नमः, ओम नारायणाय नमः, आणि ओम माधवाय नमः अशी देवाची पवित्र नावे मोठ्या स्पष्टपणे उच्चारावीत.

ओम गोविंदाय नमः म्हणताना उजव्या हातातील पाणी ताम्हनात सोडावे आणि हात सुती कापडाने स्वच्छ पुसावेत. यानंतर हातामध्ये थोडे पाणी, तांदूळ आणि फुले घेऊन 'संकल्प' करावा. संकल्प करताना मनात आपले नाव आणि गोत्र उच्चारून म्हणावे की, आम्ही आज आमच्या कुटुंबाच्या मंगल सुखासाठी आणि कल्याणासाठी बाप्पाचे मनोभावे पूजन करत आहोत.

हातात घेतलेले पाणी आणि अक्षता गणेशाच्या उजव्या पायाजवळ सोडून द्यावे. साध्या शाडूच्या मूर्तीवर अधिक पाणी न ओतता, दुर्वांनी गंगाजल आणि पंचामृताचे थेंब प्रतीकात्मकरीत्या शिंपडावेत. याने मूर्तीला इजा न होता बाप्पाचा प्रतीकात्मक अभिषेक सुलभतेने संपन्न होतो.

बाप्पाची प्राणप्रतिष्ठा करण्याची सोपी पद्धत

आता मूर्तीमध्ये बाप्पाच्या दिव्य चेतनेची स्थापना करण्यासाठी म्हणजेच 'प्राणप्रतिष्ठा' करण्यासाठी आपल्या उजव्या हातात दुर्वा आणि ताजे लाल फूल घ्यावे. ते फूल बाप्पाच्या हृदयस्थानी स्पर्श करून ठेवावे. डोळे मिटून मनात ध्यान करावे की, बाप्पा स्वतः या शाडूच्या मूर्तीमध्ये चैतन्य रूपाने उतरले आहेत आणि ते आपल्या घरात कायम वास करणार आहेत.

हे ध्यान करत असताना अकरा वेळा शांत चित्ताने "ओम गं गणपतये नमः" या मंत्राचा जप करावा. शक्य असल्यास "अस्य प्राणप्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठितो वरदो भव" हा मंत्र म्हणावा. जप पूर्ण झाल्यावर हातात घेतलेले फूल आणि दुर्वा बाप्पाच्या चरणी नम्रपणे अर्पण कराव्यात. या सोप्या विधीने मूर्तीमध्ये देवत्व स्थापित होते.

प्राणप्रतिष्ठा पूर्ण झाल्यावर षोडशोपचार पूजेचा टप्पा सुरू होतो. या विधीमध्ये बाप्पाला विविध १६ उपचार अर्पण केले जातात. बाप्पाच्या कपाळावर अनामिका बोटाने अष्टगंध किंवा शेंदूर लावावा. त्यानंतर त्यावर तांदळाच्या अक्षता लावाव्यात. बाप्पासाठी बनवलेले लाल वस्त्र किंवा शुद्ध कापसाची गेजवस्त्रे त्यांच्या खांद्यावर अर्पण करावीत.

पूजा आणि नैवेद्य समर्पण

यानंतर बाप्पाला सुवासिक उदबत्ती ओवाळून तुपाच्या निरांजनाने त्यांच्या चेहऱ्याभोवती वर्तुळाकार ओवाळावे. या मंगल क्षणी बाप्पाला प्रिय असणाऱ्या दुर्वांची २१ जोडी वाहावी. दुर्वा वाहताना देठाची बाजू देवाकडे असावी असा नियम मानला जातो. सर्वात शेवटी उकडीचे मोदक किंवा गूळ-खोबऱ्याचा नैवेद्य बाप्पा समोर आदराने ठेवावा.

नैवेद्याच्या ताटाभोवती उजव्या हाताने पाणी फिरवावे आणि बाप्पाला नैवेद्य मनोभावे स्वीकारण्याची प्रार्थना करावी. बाप्पाला आपल्या कष्टाचा आणि भक्तीचा गोड घास प्राप्त होत आहे हा भाव मनात ठेवावा. या साध्या उपचाराने बाप्पा प्रसन्न होतात आणि त्यांच्या प्रसन्नतेने घरातील नकारात्मकता नष्ट होऊन सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो.

पूजा पूर्ण झाल्यावर घरातील सर्वांनी मिळून टाळ्यांच्या गजरात 'सुखकर्ता दुःखहर्ता' ही आरती म्हणावी. आरती संपल्यानंतर प्रत्येकाने आपल्या हातात फुले आणि अक्षता घेऊन 'मंत्रपुष्पांजली' म्हणावी आणि ती अक्षता बाप्पाच्या चरणी अर्पण करावी. यानंतर कुटुंबातील सदस्यांनी बाप्पा समोर नतमस्तक होऊन सुख आणि समृद्धीचे आशीर्वाद मागावेत.

आरती, प्रार्थना आणि कळकळीची क्षमायाचना

आपल्या हातून कळत-नकळत पूजेत काही चूक होऊ नये म्हणून शेवटी हात जोडून क्षमा मागावी. मनात म्हणावे की, "हे गणराया, आम्हाला योग्य मंत्र किंवा कठीण पूजा विधी ठाऊक नाही, पण आम्ही भक्तीने ही पूजा केली आहे. त्यात काही त्रुटी असल्यास क्षमा करून सदैव पाठीशी उभे राहा." या विनम्र भावनेने पूजेची सांगता होते.

अशा रीतीने कोणत्याही पुरोहिताशिवाय अवघ्या विस मिनिटांत अत्यंत मंगलमय वातावरणात तुम्ही घरच्या घरी शास्त्रोक्त पद्धतीने बाप्पाची प्राणप्रतिष्ठा करू शकता. बाप्पाला केवळ नैवेद्य किंवा कठीण विधींची ओढ नसते, तर त्याला भक्ताकडून शुद्ध आणि कृतज्ञ भाव हवा असतो. मनात केवळ भक्ती बाळगून यंदा बाप्पाचे स्वागत करा. तुम्हाला गणेशोत्सवाच्या खूप शुभेच्छा!