अष्टविनायक यात्रा कशी करावी? जाणून घ्या आठ मंदिरांचे दर्शन आणि प्रवासाचे संपूर्ण नियोजन
महाराष्ट्राच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परंपरेमध्ये अष्टविनायक प्रवासाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. 'अष्टविनायक' म्हणजे श्रीगणेशाची आठ पवित्र आणि स्वयंभू मानली जाणारी मंदिरे. ही सर्व मंदिरे प्रामुख्याने पश्चिम महाराष्ट्र आणि कोकण पट्ट्यात वसलेली असून, त्यांच्या दर्शनाने भक्तांच्या आयुष्यातील सर्व संकटे दूर होतात अशी दाट श्रद्धा आहे. या आठही देवस्थानांचा स्वतःचा एक स्वतंत्र तसेच कौतुकास्पद इतिहास आहे.
विशेष म्हणजे, या सर्व स्वयंभू मूर्तींची रचना आणि पौराणिक पार्श्वभूमी एकमेकांपासून अगदी वेगळी आहे. कोणत्याही मानवी हाताने न कोरीव काम करता या मूर्ती निसर्गातूनच प्रकट झाल्याचे मानले जाते. मुद्गल पुराणात या गणेश मंदिरांच्या दैवी शक्तीचे सविस्तर वर्णन पाहायला मिळते. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, पेशवाईच्या काळात या मंदिरांना मोठा राजाश्रय मिळाला, ज्यामुळे या प्रवासाचे महत्त्व अधिकच वाढले.
अष्टविनायकाचा इतिहास आणि ऐतिहासिक महत्त्व
अष्टविनायक यात्रेच्या माध्यमातून मिळणारा आनंद आणि मानसिक शांतता भक्तांना पुन्हा पुन्हा या प्रवासाकडे आकर्षित करते. पेशवे काळात या सर्व मंदिरांचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले, ज्यामुळे त्यांच्या वास्तुकलेमध्ये मराठा आणि पेशवेकालीन स्थापत्य शैलीची अनोखी झलक पाहायला मिळते. गणपती हा बुद्धीचा, यशाचा आणि कलांचा अधिपती असल्याने, कोणतीही नवीन सुरुवात करण्यासाठी किंवा संकटांतून मार्ग काढण्यासाठी या स्थानांचे दर्शन अत्यंत फलदायी मानले जाते.
या सर्व मंदिरांची रचना भौगोलिकदृष्ट्या अशी आहे की, त्यांची यात्रा करणे अत्यंत सोपे होते. पुणे, अहमदनगर आणि रायगड या तीन जिल्ह्यांमध्ये ही सर्व देवस्थाने विखुरलेली आहेत. सामान्यतः दीड ते दोन दिवसांत भाविक ही संपूर्ण यात्रा पूर्ण करू शकतात. मंदिराच्या आजूबाजूला असलेली निसर्गसंपदा आणि ऐतिहासिक गड-किल्ले यामुळे हा प्रवास आध्यात्मिकतेसोबतच एक सुंदर पर्यटन अनुभव देखील बनतो.
अष्टविनायक दर्शनाचा पारंपरिक क्रम आणि रूपे
अष्टविनायक यात्रेची सुरुवात आणि शेवट हा मोरगावच्या मयूरेश्वर मंदिरापासूनच करण्याची प्राचीन परंपरा आहे. या प्रवासात प्रत्येक मूर्तीची सोंड उजवीकडे की डावीकडे, तसेच डोळ्यांमधील हिऱ्यांची रचना अशा अनेक लहान-मोठ्या गोष्टी भक्तांचे लक्ष वेधून घेतात. उदाहरणार्थ, रायगडमधील पाली येथील बल्लाळेश्वर हा एकमेव असा गणपती आहे, ज्याचे नाव त्याच्या परम भक्ताच्या नावावरून म्हणजेच 'बल्लाळ' वरून पडले आहे.
क्र.मंदिराचे नावस्थान (गाव) जिल्हा १) श्री मयूरेश्वर मोरगाव पुणे २) श्री सिद्धिविनायक सिद्धटेक अहमदनगर ३) श्री बल्लाळेश्वर पाली रायगड ४) श्री वरद विनायक महाड रायगड ५)श्री चिंतामणी थेऊर पुणे ६) श्री गिरिजात्मज लेण्याद्री पुणे ७) श्री विघ्नेश्वरओझर पुणे ८) श्री महागणपती रांजणगाव पुणे
वरील तक्त्यानुसार, या आठ मंदिरांपैकी पाच मंदिरे एकट्या पुणे जिल्ह्यात असून, दोन रायगडमध्ये आणि एक अहमदनगर जिल्ह्यात आहे. महाडच्या श्री वरदविनायक मंदिराचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील गाभार्यात भक्तांना थेट मूर्तीजवळ जाऊन दर्शन व पूजा करण्याची मुभा दिली जाते. तसेच, येथील मंदिरात सन १८९२ पासून एक अखंड नंदादीप तेवत ठेवण्यात आलेला आहे, जो आजही शांतपणे प्रज्वलित आहे.
लेण्याद्रीचा श्री गिरिजात्मज गणपती हा तर डोंगरातील बौद्ध लेण्यांमध्ये कोरलेला आहे. येथे पोहोचण्यासाठी सुमारे ३०७ पायऱ्या चढून जावे लागते. संपूर्ण अष्टविनायकामध्ये हे एकमेव असे मंदिर आहे जे सुंदर डोंगराच्या गुहेत वसलेले आहे. ओझरचा विघ्नेश्वर विघ्न दूर करणारा मानला जातो, तर थेऊरचा चिंतामणी भक्तांच्या चिंता आणि काळजी नाहीशी करतो अशी जनमानसात प्रबळ भावना आहे.
अष्टविनायक प्रवास करण्यासाठी पावसाळा आणि हिवाळा हा काळ सर्वोत्तम मानला जातो. पावसाळ्यात कोकणातील रायगड आणि पश्चिम महाराष्ट्राचा परिसर हिरव्यागार वनश्रीने सजलेला असतो. गणेशोत्सव, अंगारकी चतुर्थी आणि माघी गणेश जयंती या कालावधीत मंदिरात मोठ्या प्रमाणावर गर्दी पाहायला मिळते. या काळात देवस्थानांची केलेली आकर्षक सजावट आणि भक्तिमय वातावरण भाविकांचे मन प्रसन्न करणारे असते.
सिद्धटेकचा सिद्धिविनायक हा अष्टविनायकातील डाव्या सोंडेचा नसून उजव्या सोंडेचा अत्यंत कडक मानला जाणारा देव आहे. भगवान विष्णूंनी येथेच तपश्चर्या करून सिद्धी प्राप्त केली होती, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. तर रांजणगावचा महागणपती हा अत्यंत भव्य आणि शक्तिशाली मानला जातो, ज्याची मूळ मूर्ती तळघरात सुरक्षित असून ती अत्यंत महाकाय असल्याचे बोलले जाते.
अष्टविनायक यात्रा निव्वळ एक धार्मिक पर्यटन नसून, तो महाराष्ट्र संस्कृतीशी नातं सांगणारा एक अद्भुत प्रवास आहे. शहरी जीवनशैलीच्या व्यस्ततेमधून विश्रांती घेऊन या प्राचीन मंदिरांना भेट दिल्यास मानवी मनाला एक नवा उत्साह आणि असीम ऊर्जा प्राप्त होते. बाप्पाच्या चरणी लीन होऊन भक्तीभावाने केलेली ही यात्रा प्रत्येक माणसाच्या जीवनात एक सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी पुरेशी ठरते.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google