गणेशोत्सवात २१ दुर्वा आणि २१ मोदकच का वाहतात? जाणून घ्या त्यामागचे रंजक पौराणिक आणि वैज्ञानिक रहस्य
भारतीय संस्कृतीमध्ये सण-उत्सवांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. त्यामध्येही लाडक्या गणपती बाप्पाचा उत्सव म्हणजेच गणेशोत्सव हा जनमानसात आदराचे आणि उत्साहाचे स्थान बाळगून असतो. वर्षातून एकदा येणाऱ्या या दहा दिवसांच्या उत्सवात प्रत्येक भक्त आपल्या लाडक्या देवाचे स्वागत करण्यासाठी आणि त्याला प्रसन्न करण्यासाठी मनोभावे पूजा-अर्चा करतो.या उत्सवामध्ये पूजेच्या विधींना आणि विविध नैवेद्याला विशेष महत्त्व दिले जाते. बाप्पाच्या पूजेमध्ये आपण अनेक प्रकारची फुले, पत्री आणि फळे अर्पण करतो. मात्र, दोन गोष्टींशिवाय बाप्पाची पूजा कधीही पूर्ण होत नाही, त्या म्हणजे हिरव्यागार दुर्वा आणि तोंडात टाकताच विरघळणारे गरमागरम मोदक.
सर्वसामान्यपणे, बाप्पाला २१ दुर्वांची जुडी आणि २१ मोदकांचा नैवेद्य दाखवण्याचा प्रघात पूर्वापार चालत आलेला आहे. पण आपण कधी विचार केला आहे का की, गणपतीला २१ हाच आकडा का प्रिय आहे? दुर्वा आणि मोदक अर्पण करण्यामागे कोणते आध्यात्मिक रहस्य दडलेले आहे? या गोष्टींमागील पौराणिक आणि शास्त्रीय अर्थ समजून घेऊया.
दुर्वा अर्पण करण्यामागची रंजक पौराणिक कथा
गणपती बाप्पाला दुर्वा का अर्पण केल्या जातात, यामागे एक अत्यंत रंजक पौराणिक कथा आहे. द्वापारयुगात अनलासूर नावाचा एक अत्यंत सामर्थ्यशाली आणि क्रूर राक्षस राहत होता. या राक्षसाच्या तोंडून सतत भयंकर अग्नी बाहेर पडत असे. या अग्नीच्या साहाय्याने त्याने निसर्ग, मानवी वस्त्या आणि देवलोकातील काही भागांना भस्मसात केले होते.
त्याच्या या उपद्रवामुळे सामान्य जनता, ऋषी-मुनी आणि देवांचे राजे इंद्रही भयभीत झाले होते. जेव्हा या संकटातून सुटकेचा कोणताही मार्ग उरला नाही, तेव्हा सर्व देव भगवान शिवशंकरांकडे धावून गेले. शिवजींनी त्यांना विघ्नहर्त्या गणेशाकडे जाण्याचा सल्ला दिला, कारण केवळ गणेशच या राक्षसाचा पराभव करू शकत होता.
देवांची विनंती ऐकून बाप्पाने तात्काळ अनलासुराशी बुद्धीने आणि ताकदीने युद्ध केले. प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर पोहोचल्यावर गणपतीने आपले अक्राळविक्राळ रूप धारण केले आणि अनलासुराला जिवंत गिळंकृत केले. राक्षसाला गिळल्यामुळे अनलासुराच्या शरीरातील अग्नीमुळे गणेशाच्या पोटात तीव्र जळजळ होऊ लागली आणि त्यांचे शरीर तापाने फणफणू लागले.
बाप्पाच्या शरीरातील ही जळजळ शांत करण्यासाठी अनेक उपाय करण्यात आले. चंदनाचा लेप लावण्यात आला, गंगाजलाने अभिषेक करण्यात आला, पण त्याचा काहीही उपयोग झाला नाही. शेवटी कश्यप ऋषींनी जवळच उगवलेल्या हिरव्यागार दुर्वांच्या २१ जुड्या गोळा केल्या आणि त्या गणेशाच्या मस्तकावर आणि शरीरावर अर्पण केल्या.
दुर्वांच्या अद्भुत आयुर्वेदिक स्पर्शामुळे बाप्पाच्या पोटातील आग तात्काळ शांत झाली आणि त्यांना आराम मिळाला. या कृतीने अत्यंत प्रसन्न होऊन गणपती बाप्पाने सांगितले की, जे भक्त मला दुर्वा अर्पण करतील, त्यांच्यावर माझी सदैव कृपादृष्टी राहील. विशेषतः २१ च्या संख्येने दुर्वा वाहणाऱ्या भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतील.
अध्यात्म आणि २१ या आकड्याचे सखोल गणित
हिंदू धर्मशास्त्रामध्ये आणि अध्यात्मात २१ या संख्येला अधिक महत्त्व दिले गेले आहे. यामागचे मुख्य कारण म्हणजे आपले मानवी शरीर आणि अस्तित्वाचा या संख्येशी थेट संबंध आहे. आध्यात्मिक सिद्धांतानुसार, मानवी शरीरात आणि मानवाच्या अस्तित्वात २१ प्रमुख घटक कार्यरत असतात.
या घटकांमध्ये प्रामुख्याने ५ ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान, नाक, त्वचा, जीभ), ५ कर्मेंद्रिये (हात, पाय, वाणी, उदर, जननेंद्रिय), ५ प्राण (प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान), ५ महाभूते (पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश) आणि अंतिम घटक म्हणजे केवळ एक मन यांचा समावेश होतो.
जेव्हा आपण देवाच्या चरणी २१ दुर्वा किंवा २१ मोदक वाहतो, तेव्हा त्याचा अर्थ असा होतो की, आपण आपले हे सर्व २१ घटक ईश्वराला समर्पित करत आहोत. आपल्यातील अहंकार दूर सारून स्वतःला पूर्णपणे देवाच्या स्वाधीन करणे, हाच या २१ च्या आकड्यामागील मुख्य आध्यात्मिक संदेश आहे.
तसेच, संख्याशास्त्राच्या दृष्टीने २१ या अंकात २ आणि १ या अंकांचा समावेश होतो. यामध्ये '२' हा अंक आदर आणि '१' हा अंक ईश्वराचे प्रतीक मानला जातो. म्हणजेच, द्वैत भावातून अद्वैताकडे जाण्याचा मार्ग म्हणजे २१ ही संख्या होय. त्यामुळे २१ दुर्वांचे समर्पण हे आत्मिक प्रगतीसाठी उपयुक्त मानले जाते.
मोदक: केवळ गोड नैवेद्य नव्हे, तर आत्मज्ञानाचे रूप
गणपती बाप्पाला मोदक अतिशय प्रिय आहेत. मोदक हा शब्द दोन भागांनी बनला आहे, 'मोद' आणि 'क'. 'मोद' या शब्दाचा अर्थ होतो आनंद, सुख किंवा मनाची असीम तृप्ती आणि 'क' म्हणजे देणारा. म्हणजेच जो खाणाऱ्याला आणि देणाऱ्याला समाधान आणि आनंद देतो, तो मोदक होय.
अध्यात्मिक दृष्टीने मोदकाचा आकार हा अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. मोदकाचे वरचे टोक हे मन एकाग्र करण्याचे सूचित करते. बाप्पाची उपासना करताना आपले मन विचलित होऊ न देता एकाग्र असावे, हा संदेश यातून मिळतो. तसेच मोदक वळताना घातल्या जाणाऱ्या घड्या आपल्या मनातील विविध विचारांचे प्रतिनिधित्व करतात.
सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे, मोदकाच्या आत केलेले सारण (गूळ आणि खोबरे) हे आत्मज्ञानाचे प्रतीक मानले जाते. बाहेरील पांढरे पडद म्हणजेच हे भौतिक जग आहे, तर आतील गोडवा हा चिरंतन ईश्वरी आनंदाचा स्त्रोत आहे. मोदक खाताना आपण आतल्या गोडव्याचा आस्वाद घेतो, तसेच मनुष्याने शरीराच्या पलीकडे जाऊन आत्म्याचा शोध घेतला पाहिजे.
गणेशाच्या हातात असलेला मोदक हा भक्तांना हेच सांगतो की, जीवनातील कठीण प्रसंग आणि संघर्ष पार केल्यानंतरच तुम्हाला मोक्षाचा गोडवा प्राप्त होईल. भौतिक सुखाच्या मागे न धावता आध्यात्मिक सुखाचा शोध घ्यावा, हा मोदकाचा खरा अर्थ आहे.
२१ मोदकांचा नैवेद्य आणि त्यामागील कथा
गणेशोत्सवात बाप्पाला २१ मोदकांचा नैवेद्य दाखवण्यामागे माता पार्वतीने महादेवाला दिलेल्या एका दिव्य मोदकाची कथा सांगितली जाते. पौराणिक ग्रंथांनुसार, एकदा अत्रि ऋषींच्या पत्नी माता अनसूया हिने गणपतीला आपल्या आश्रमात भोजनासाठी आमंत्रित केले होते.
बाप्पाला प्रचंड भूक लागली होती. त्याने अनसूयेच्या घरातील सर्व अन्न फस्त केले, तरीही त्यांची भूक शांत होत नव्हती. तेव्हा माता अनसूयेने अंतर्ज्ञानाने विचार केला आणि गणपतीला एका लहान मोदकाचा तुकडा खायला दिला. तो मोदक खाताच बाप्पाची क्षुधा तात्काळ शांत झाली.
आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, मोदकाचा तो तुकडा गणपतीने खाल्ल्यानंतर त्याच वेळी कैलास पर्वतावर भगवान शंकरांनी देखील २१ वेळा ढेकर दिले. या चमत्काराने थक्क होऊन माता पार्वतीने अनसूयेला या मोदकाचे गुपित विचारले. तेव्हा अनसूयेने सांगितले की, हा भक्ती आणि प्रेमाचे प्रतीक असलेला मोदक आहे.
२१ मोदकांमधील प्रत्येक मोदक हा एका विशिष्ट देवतेचे किंवा सृष्टीतील महत्त्वाच्या तत्वाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानले जाते. नैवेद्याच्या ताटात २१ मोदक ठेवून बाप्पाची आरती केली जाते, तेव्हा संपूर्ण कुटुंबात सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते आणि घरातील नकारात्मकता नष्ट होते.
आयुर्वेद आणि विज्ञानाच्या कसोटीवर दुर्वा आणि मोदक
आपल्या पूर्वजांनी धार्मिक प्रथांची सांगड विज्ञानाशी आणि आरोग्याशी अतिशय सुंदर पद्धतीने घातली आहे. मोदक आणि दुर्वा या दोन्ही गोष्टी मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर आहेत, हे आधुनिक विज्ञानाने देखील मान्य केले आहे. चला तर मग, यामागील आरोग्यदायी पैलू समजून घेऊया.
आयुर्वेदानुसार, दुर्वा ही एक उत्तम पित्तशामक आणि दाहशामक औषधी वनस्पती आहे. पावसाळ्याच्या दिवसात वातावरणातील बदलांमुळे मानवी शरीरातील पित्त दोष वाढतो. अशा काळात दुर्वांचा स्पर्श आणि त्याचे सेवन आरोग्य राखण्यास मदत करते. दुर्वांमध्ये दाह कमी करण्याचे अद्भुत गुणधर्म असतात.
दुसरीकडे, मोदक हा केवळ एक चवदार पदार्थ नसून तो आरोग्यासाठी उत्तम टॉनिक आहे. मोदक बनवण्यासाठी उकडीच्या पद्धतीचा वापर केला जातो, ज्यामुळे त्यातील पोषण मूल्ये टिकून राहतात. तांदळाच्या पिठामध्ये कार्बोहायड्रेट्स असतात, जे शरीराला तात्काळ ऊर्जा प्रदान करण्याचे काम करतात.
तसेच मोदकात वापरलेले खोबरे आणि गूळ शरीरातील पाचक रस वाढवण्यास मदत करतात. गुळामध्ये मोठ्या प्रमाणात लोह असते, जे रक्ताची कमतरता दूर करते. मोदकामध्ये घातलेले शुद्ध गायीचे तूप हे सांध्यांच्या आरोग्यासाठी आणि मेंदूच्या विकासासाठी फायदेशीर मानले जाते.
गणपती बाप्पाला २१ दुर्वा आणि २१ मोदक वाहणे ही केवळ एक परंपरा नसून, त्यामागे मानवाच्या आध्यात्मिक उन्नतीचा आणि आरोग्याचा विचार केलेला दिसून येतो. या गणेशोत्सवात आपणही बाप्पाला हे नैवेद्य अर्पण करताना त्यामागील हा सुंदर आध्यात्मिक अर्थ मनात ठेवून मनोभावे पूजा करावी.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google