महाराष्ट्रातील अष्टविनायक यात्रा कशी कराल? जाणून घ्या प्रत्येक गणपतीचे खास महत्त्व
महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाला आणि} गणपती बाप्पाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. राज्यातील पुणे, रायगड आणि अहमदनगर जिल्ह्यांत पसरलेली आठ अत्यंत पवित्र आणि जागृत गणपती मंदिरे म्हणजेच 'अष्टविनायक' म्हणून ओळखली जातात. या सर्व आठ मूर्ती मानवनिर्मित नसून नैसर्गिक आकारातून तयार झालेल्या म्हणजेच 'स्वयंभू' मानल्या जातात. दरवर्षी लाखो भाविक अतिशय श्रद्धेने या ऐतिहासिक मंदिरांचे दर्शन घेण्यासाठी प्रवास करतात आणि आपल्या कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी बाप्पाकडे मनोभावे प्रार्थना करतात.
अष्टविनायक यात्रा केवळ एक धार्मिक सोहळा नसून, मनाला विलक्षण शांतता आणि नवचैतन्य देणारी एक विलोभनीय सफर आहे. यात्रेची सुरुवात मोरगावच्या मयुरेश्वरापासून होते आणि शेवटही याच मंदिरात दुसऱ्यांदा दर्शन घेऊन केला जातो. शास्त्रात सांगितलेल्या विशिष्ट ऐतिहासिक क्रमानेच हे दर्शन पूर्ण करणे आवश्यक आणि फलदायी मानले जाते. अष्टविनायकाचे हे आठही गणपती वेगवेगळ्या रूपांत आणि स्वतःच्या रंजक ऐतिहासिक आख्यायिकांसह महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख अधिक मजबूत करतात.
अष्टविनायकाचा शास्त्रीय क्रम आणि मंदिरांचे ऐतिहासिक महत्त्व
१. श्री मयुरेश्वर (मोरगाव, पुणे): यात्रेचा पहिला टप्पा म्हणजे पुणे जिल्ह्यातील कऱ्हा नदीच्या सुंदर काठावर वसलेले मोरगाव येथील श्री मयुरेश्वर होय. या ठिकाणी गणपतीने मोरावर स्वार होऊन सिंधू नावाच्या महाभयंकर राक्षसाचा वध केला होता, अशी पौराणिक गाथा प्रसिद्ध आहे. काळ्या दगडातील हे भक्कम मंदिर प्राचीन काळी बहामनी काळात बांधले गेले असून येथील मुख्य देवाच्या नाभीमध्ये आणि डोळ्यात मौल्यवान हिरे बसवलेले आहेत. संपूर्ण अष्टविनायक यात्रा मयुरेश्वराच्या पुनर्शनानेच यशस्वी पूर्ण मानली जाते.
२. श्री सिद्धिविनायक (सिद्धटेक, अहमदनगर): यात्रेचा दुसरा टप्पा म्हणजे अहमदनगर जिल्ह्यातील भीमा नदीच्या काठी वसलेले सिद्धटेक येथील श्री सिद्धिविनायक आहे. अष्टविनायकांपैकी ही एकमेव उजव्या सोंडेची भव्य मूर्ती असून ती देवाचे साक्षात रूप मानली जाते.
३. श्री बल्लाळेश्वर (पाली, रायगड): तिसरा टप्पा रायगड जिल्ह्यातील पाली येथील ऐतिहासिक श्री बल्लाळेश्वर आहे. देवाच्या नामापुढे आपल्या एका निस्सीम बाल भक्ताचे म्हणजे 'बल्लाळ'चे नाव जोडलेले असलेले हे संपूर्ण जगातील एकमेव आणि अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण स्वयंभू गणेश मंदिर मानले जाते.
४. श्री वरदविनायक (महड, रायगड): चौथा टप्पा रायगड जिल्ह्यातील खोपोलीजजवळ निसर्गाच्या कुशीत असणारे महडचे श्री वरदविनायक मंदिर होय. येथील मुख्य गाभाऱ्यात प्रत्यक्ष जाऊन मूर्तीला अगदी जवळून स्पर्श करून पूजा करण्याची दुर्मिळ संधी भाविकांना मिळते. या प्राचीन मंदिरात सन १८९२ पासून एक पवित्र नंदादीप सतत तेवत ठेवण्यात आला आहे.
५. श्री चिंतामणी (थेऊर, पुणे): पाचवा टप्पा पुणे जिल्ह्यातील हवेली तालुक्यात असणाऱ्या थेऊर येथील श्री चिंतामणी आहे. मनातल्या सर्व चिंता दूर करून मन शांत करणारा हा चिंतामणी पेशव्यांचे श्रद्धास्थान होता.
६. श्री गिरिजात्मज (लेण्याद्री, पुणे): सहावा टप्पा पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळ डोंगरात निसर्गरम्य जागी कोरलेले लेण्याद्री येथील श्री गिरिजात्मज होय. हे एकमेव मंदिर लेण्यांमध्ये कोरलेले असून तेथे पोहोचण्यासाठी डोंगराच्या साधारण ३०७ भव्य दगडी पायऱ्या चढून जावे लागते.
७. श्री विघ्नेश्वर (ओझर, पुणे): सातवा टप्पा नारायणगाव जवळ कुकडी नदीच्या तीरावर वसलेले ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर आहे. विघ्नासुर राक्षसाचा पराभव करणाऱ्या या गणपती मंदिराला अतिशय देखणा सोन्याचा कळस आणि चारही बाजूला भक्कम दगडी तटबंदी पाहायला मिळते.
८. श्री महागणपती (रांजणगाव, पुणे): यात्रेतील आठवा आणि अंतिम मुख्य टप्पा म्हणजे पुणे-अहमदनगर महामार्गावर असलेले प्रसिद्ध रांजणगावचे श्री महागणपती होय. या मंदिराची भव्य बांधणी आणि सुंदर नक्षीकाम मन मोहून घेते. या मंदिराच्या तळघरात अत्यंत शक्तिशाली अशी महागणपतीची मूळ मूर्ती असल्याचे मानले जाते. या आठही देवस्थानांचे दर्शन घेतल्यानंतर भाविक प्रवासाची सांगता करण्यासाठी पुन्हा एकदा पहिल्या मोरगावच्या मयुरेश्वराचे दर्शन घेतात आणि अशा प्रकारे ही सुंदर यात्रा पूर्ण होते.
अष्टविनायक यात्रा सुलभ करण्यासाठी सोप्या टिप्स
अष्टविनायक यात्रा सुखकर आणि नियोजनबद्ध करण्यासाठी काही साध्या व सोप्या गोष्टींची काळजी घेणे गरजेचे आहे. ही संपूर्ण आध्यात्मिक यात्रा जवळपास ४०० ते ४५० किलोमीटरचा परिसर व्यापते. त्यामुळे ही यात्रा पूर्ण करण्यासाठी घाई न करता २ ते ३ दिवसांचा योग्य नियोजनबद्ध कालावधी उत्तम मानला जातो. जर तुमच्यासोबत लहान मुले किंवा ज्येष्ठ नागरिक असतील, तर स्वतःच्या वाहनाचा किंवा आरामदायी खाजगी ट्रॅव्हल्सचा पर्याय निवडल्यास प्रवासातील थकवा बऱ्यापैकी कमी होतो.
या पवित्र यात्रेदरम्यान पुणे, रायगड आणि अहमदनगर जिल्ह्यातील ऐतिहासिक वास्तू, जुने किल्ले आणि निसर्गरम्य घाटांचे दर्शनही एकाच वेळी घडते. प्रत्येक मंदिराच्या परिसरात शासनाची आणि देवस्थानची सुसज्ज भक्तनिवास तसेच उत्तम जेवणाची घरगुती सोय अतिशय वाजवी दरात उपलब्ध असते. महाराष्ट्राचा हा समृद्ध आणि पवित्र सांस्कृतिक वारसा अनुभवण्यासाठी प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या कुटुंबासह आणि मित्रपरिवारासह या मंगल अष्टविनायक यात्रेचे नियोजन एकदा तरी नक्कीच करायला हवे.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google