गणेशोत्सवात बाप्पाला मोदकच का आवडतात? जाणून घ्या त्यामागील रहस्य आणि रंजक कथा
गणेशोत्सव म्हटलं की घरोघरी चैतन्याचे वातावरण असते. बाप्पाच्या स्वागताची तयारी करताना प्रत्येकाच्या मनात एकच विचार असतो, तो म्हणजे बाप्पाचा आवडता नैवेद्य 'उकडीचा मोदक'. गणेशोत्सव आणि उकडीचे मोदक यांचे नाते अत्यंत अतूट आहे. पण, बाप्पाला मोदकच का आवडतात? त्यामागे काय रहस्य आहे? याबद्दल पौराणिक ग्रंथांमध्ये काही रंजक कथा सांगितल्या आहेत.
पौराणिक मान्यतेनुसार, 'मोदक' या शब्दाचा अर्थ अतिशय सुंदर आहे. संस्कृत भाषेमध्ये 'मोद' म्हणजे आनंद आणि 'क' म्हणजे देणारा किंवा छोटा भाग. याचा पूर्ण अर्थ 'आनंद देणारा' असा होतो. बाप्पा हा स्वतः विघ्नहर्ता आणि सुखकर्ता असल्याने त्याला आनंद देणारा हा गोड पदार्थ अत्यंत प्रिय आहे. म्हणूनच बाप्पाला 'मोदकप्रिय' असे संबोधले जाते.
परशुरामाशी झालेले युद्ध आणि 'एकदंत' कथा
उकडीच्या मऊशार मोदकांमागे सर्वात प्रसिद्ध कथा भगवान परशुराम आणि बाल गणेशाच्या युद्धाशी जोडलेली आहे. एकदा महादेव आणि माता पार्वती विश्रांती घेत होते. त्यावेळी बाल गणेश मुख्य दारावर पहारा देत होते. त्याच वेळी भगवान विष्णूंचे अवतार असलेले परशुराम महादेवांना भेटण्यासाठी तिथे आले. मात्र, वडिलांच्या आज्ञेचे पालन करत गणरायाने परशुरामांना आत जाण्यास मज्जाव केला.
यावरून दोघांमध्ये मोठे युद्ध पेटले. क्रोधाच्या भरात परशुरामांनी महादेवांनी दिलेले शस्त्र 'परशू' गणपतीवर उगारले. वडिलांच्या शस्त्राचा आदर राखण्यासाठी गणपतीने तो वार स्वतःवर झेलला. या हल्ल्यात गणपतीचा एक दात तुटला आणि ते 'एकदंत' झाले. पण दात तुटल्यामुळे त्यांना कडक किंवा चावावे लागणारे अन्न खाण्यास त्रास होऊ लागला.
आपल्या लाडक्या पुत्राची ही अवस्था पाहून माता पार्वती अत्यंत व्याकुळ झाली. तिने गणपतीला सहज खाता येईल आणि चवदार असेल, असा पदार्थ शोधण्याचे ठरवले. माता पार्वतीने तांदळाच्या पिठाची मऊ पारी करून त्यात नारळ आणि गुळाचे गोड सारण भरले. त्याला सुंदर आकार देऊन वाफेवर शिजवले. हा मऊ आणि रसाळ 'उकडीचा मोदक' खाऊन बाप्पाचे पोट भरले आणि ते तृप्त झाले.
अनुसया मातेचे आदरातिथ्य आणि २१ ढेकर
गणपती बाप्पाला २१ मोदकांचा नैवेद्य का दाखवला जातो, याबद्दलही एक रंजक कथा प्रचलित आहे. एकदा महादेव, माता पार्वती आणि लहानगे गणेश अत्री ऋषींच्या आश्रमात गेले होते. तिथे ऋषींच्या पत्नी माता अनुसया यांनी त्यांचे मनापासून स्वागत केले आणि सर्वांना भोजनासाठी आमंत्रित केले. माता अनुसयांनी विचार केला की आधी बाल गणपतीला जेवण वाढावे.
बाल गणपतीची भूक इतकी अफाट होती की माता अनुसयांनी कितीही अन्न वाढले तरी त्यांची भूक भागत नव्हती. संपूर्ण आश्रमातील अन्न संपण्याच्या मार्गावर आले, तरी गणेशाचे तोंड चालूच होते. हे पाहून माता अनुसया चिंतेत पडल्या. शेवटी त्यांनी विचार केला की काहीतरी गोड खाऊ घातल्यावर कदाचित गणपतीचे पोट लवकर भरेल.
त्यांनी अत्यंत प्रेमाने गरम मोदकाचा एक तुकडा गणपतीच्या तोंडात टाकला. तो गोड मोदक खाताच गणेशाचे पोट भरले आणि त्यांनी आनंदाने एक मोठा ढेकर दिला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ज्या क्षणी गणपतीने ढेकर दिला, त्याच वेळी महादेव शिवशंकरांनी देखील २१ वेळा ढेकर दिले. महादेव म्हणाले की त्यांचे पोट पूर्णपणे भरले आहे.
या चमत्काराने माता पार्वती आणि अनुसया भारावून गेल्या. मोदकामुळे महादेव आणि गणपती दोघेही एकाच वेळी तृप्त झाले. या घटनेनंतर माता पार्वतीने अशी घोषणा केली की, जो कोणी भक्त गणपतीला २१ मोदकांचा नैवेद्य श्रद्धेने अर्पण करेल, त्याच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतील आणि कुटुंबात सुख-समृद्धी नांदेल.
ज्ञानाचा दिव्य मोदक आणि प्रदक्षिणा
अजून एका कथेत दिव्य मोदकाचा उल्लेख आढळतो. एकदा देवांनी माता पार्वतीला एक अत्यंत विशेष आणि दिव्य मोदक भेट दिला होता. हा साधा मोदक नव्हता; जो कोणी हा मोदक खाईल, त्याला कला, ज्ञान आणि साहित्याचे संपूर्ण ज्ञान मिळणार होते. हा अद्भुत मोदक खाण्यासाठी बाल गणेश आणि कार्तिकेय यांच्यात चढाओढ सुरू झाली.
त्यावेळी आई-वडिलांनी त्यांची परीक्षा घेण्याचे ठरवले. जो कोणी संपूर्ण जगाची प्रदक्षिणा करून प्रथम कैलासावर परत येईल, त्याला हा मोदक मिळेल, अशी अट घालण्यात आली. कार्तिकेय आपल्या वेगवान मोरावर बसून लगेचच पृथ्वीप्रदक्षिणेसाठी निघाले. परंतु, चतुर आणि बुद्धीची देवता असलेल्या गणपतीने तिथेच विचार केला.
गणपतीने आपले आई-वडील म्हणजेच शिव-पार्वती हेच संपूर्ण जग असल्याचे मानून त्यांच्याभोवती आदराने प्रदक्षिणा पूर्ण केली. गणेशाच्या या अचाट बुद्धिमत्तेवर प्रसन्न होऊन माता पार्वतीने तो ज्ञानाचा दिव्य मोदक गणपतीला दिला. हा मोदक खाताच बाप्पाच्या चेहऱ्यावर विलक्षण समाधान पसरले. तेव्हापासून ज्ञानाचे प्रतीक म्हणूनही मोदकाला विशेष मानले जाऊ लागले.
महाराष्ट्रात विशेषतः कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीत उकडीच्या मोदकाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. तांदळाच्या पिठाची मऊ उकड काढून, त्यात ओला नारळ, सुगंधी वेलची आणि गुळाचे सारण भरून बनवला जाणारा हा नैवेद्य केवळ धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचा नाही, तर आरोग्यासाठीही उत्तम असतो. म्हणूनच दरवर्षी गणेशोत्सवात बाप्पाला गरमागरम उकडीचे मोदक आणि साजूक तुपाची धार लावून भक्तीभावाने नैवेद्य दाखवला जातो.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google