अखंड सौभाग्यासाठी हरतालिका व्रत का केले जाते? जाणून घ्या धार्मिक महत्त्व
हिंदू संस्कृतीत सण-उत्सवांना आणि विविध व्रतांना विशेष महत्त्व आहे. भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या तृतीयेला 'हरतालिका तृतीया' साजरी केली जाते. हा सण मुख्यतः गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी येतो. या दिवशी विवाहित महिला आणि कुमारिका अत्यंत भक्तीभावाने हरतालिकेचे व्रत करतात. हे व्रत केवळ एक धार्मिक विधी नसून, त्यामागे एक महान पौराणिक इतिहास आणि श्रद्धा दडलेली आहे.
या व्रताला 'हरतालिका' हे नाव कसे मिळाले, यामागे एक रंजक कथा आहे. 'हरत' म्हणजे अपहरण आणि 'आलिका' म्हणजे मैत्रीण किंवा सखी. पौराणिक कथेनुसार, देवी पार्वतीने मनातल्या मनात भगवान शंकरांना आपले पती मानले होते. मात्र, तिचे वडील हिमालय यांनी तिचा विवाह भगवान विष्णूंशी ठरवला होता. ही गोष्ट समजताच पार्वतीच्या मैत्रिणींनी तिचे अपहरण करून तिला एका घनदाट जंगलात लपवून ठेवले.
हरतालिका व्रताचे पौराणिक महत्त्व
जंगलात गेल्यानंतर देवी पार्वतीने भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी अतिशय कठीण तपश्चर्या सुरू केली. तिने अन्न-पाण्याचा त्याग केला आणि केवळ सुका पालापाचोळा खाऊन किंवा हवेवर राहून ध्यान लावले. भाद्रपद महिन्यातील तृतीयेला तिने वाळूचे शिवलिंग तयार केले आणि तिने सखीच्या मदतीने त्याची मनोभावे पूजा केली. पार्वतीने घेतलेले हे अपार कष्ट आणि तिची निष्ठा पाहून महादेव अत्यंत प्रसन्न झाले.
पार्वतीच्या या कठोर उपासनेमुळे प्रसन्न झालेल्या भगवान शंकरांनी तिला दर्शन दिले आणि तिच्या इच्छेनुसार पत्नी म्हणून स्वीकारण्याचे वचन दिले. तेव्हापासून आपल्या मनातील सुयोग्य वर मिळावा किंवा मिळवलेला जोडीदार आयुष्यभर सुखात राहावा, यासाठी हे व्रत करण्याची प्रथा सुरू झाली. स्त्री शक्तीचे सामर्थ्य आणि तिच्या संकल्पाची ताकद दाखवणारे हे अत्यंत पवित्र व्रत मानले जाते.
हे व्रत कोण आणि का करतात?
भाद्रपद तृतीयेचे हे व्रत प्रामुख्याने दोन स्तरांवर केले जाते. एकीकडे विवाहित महिला आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी, उत्तम आरोग्यासाठी आणि सुखी वैवाहिक जीवनासाठी हे अखंड सौभाग्य व्रत ठेवतात. 'जन्मोन्जन्मी हाच पती मिळावा' अशी प्रार्थना करत सुवासिनी निर्जला किंवा फलाहार करून दिवसभर कडक उपवास करतात आणि सायंकाळी महादेवाची आणि पार्वतीची आराधना करतात.
दुसरीकडे, अविवाहित मुली किंवा कुमारिका देखील सुयोग्य आणि मनपसंत पती मिळवण्यासाठी हे व्रत तितक्याच श्रद्धेने करतात. भगवान शंकरांसारखा प्रेमळ, शांत आणि संकटात साथ देणारा जीवनसाथी मिळावा हा यामागील मुख्य उद्देश असतो. या पूजेमध्ये कुमारिका मनोभावे प्रार्थना करतात, जेणेकरून त्यांच्या भावी आयुष्यात सुख आणि समृद्धी येईल.
व्रताचा विधी आणि पूजा पद्धत
हरतालिकेच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून स्नान केले जाते आणि महिला नवीन किंवा पारंपरिक सुंदर वस्त्रे परिधान करतात. घरामध्ये किंवा पूजेच्या ठिकाणी चौरंगावर केळीची पाने लावून सुंदर मांडणी केली जाते. या चौरंगावर वाळूचे किंवा मातीचे शिवलिंग, माता पार्वती आणि तिच्या सखीची मूर्ती स्थापन केली जाते. त्यानंतर या मूर्तींची मनोभावे आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने पूजा केली जाते.
पूजेमध्ये महादेवाला आवडीचे बेलपत्र वाहण्यात येते. तसेच, हरतालिकेच्या पूजेमध्ये १६ प्रकारच्या वनस्पतींची पाने (ज्याला पत्री म्हणतात) वाहण्याची जुनी परंपरा आहे. यामध्ये आघाडा, दूर्वा, बेल यांची पाने समाविष्ट असतात. पूजेनंतर हरतालिकेची पारंपरिक व्रत कथा वाचली किंवा ऐकली जाते. अखंड सौभाग्यवती राहण्याचा आशीर्वाद मिळवून देण्यासाठी ही कथा ऐकणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले गेले आहे.
या व्रतामध्ये रात्रीच्या जागरणाला विशेष महत्त्व आहे. रात्रीच्या वेळी महिला एकत्र जमून भजन-कीर्तन करतात किंवा पारंपरिक खेळ जसे की झिम्मा-फुगडी खेळतात. जागरणाचा उद्देश केवळ जागे राहणे नसून, भक्तीत लीन राहणे असा असतो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी उत्तरपूजा करून वाळूचे शिवलिंग आणि मूर्तीचे नदीत किंवा विहिरीत विसर्जन केले जाते, त्यानंतरच महिला उपवास सोडतात.
व्रताचे आधुनिक काळातील महत्त्व
बदलत्या काळानुसार हरतालिका व्रत करण्याच्या पद्धतीत थोडे बदल झाले आहेत. पूर्वी अत्यंत कडक निर्जला उपवास केला जात असे. मात्र, आता आरोग्याची काळजी घेत अनेक महिला फलाहार घेऊन किंवा पाणी पिऊन उपवास करतात. बदलत्या जीवनशैलीतही या व्रताचे महत्त्व कमी झालेले नाही, उलट यामुळे मिळणारा मानसिक शांततेचा अनुभव आणि कौटुंबिक सौख्य अधिक दृढ होते.
हरतालिका व्रत हे केवळ एक उपवासाचे बंधन नसून, ते श्रद्धा, चिकाटी आणि नातेसंबंधांमधील विश्वासाचे प्रतीक आहे. आपल्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी स्त्रियांनी घेतलेला हा कष्टप्रद पुढाकार भारतीय संस्कृतीतील स्त्रीचे स्थान अधोरेखित करतो. या पवित्र दिवशी मनापासून केलेली प्रार्थना आणि निष्ठा घराघरांमध्ये मांगल्याचे आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण करते यात शंका नाही.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google