नवसाला पावणाऱ्या लालबागच्या राजाची स्थापना कधी झाली? जाणून घ्या रंजक इतिहास

Updated: Thursday, September 3, 2026, 14:45 [IST]

मुंबईतील 'लालबागचा राजा' हा केवळ महाराष्ट्रातच नाही, तर संपूर्ण जगभरात श्रद्धास्थान आहे. या प्रसिद्ध गणपतीचा इतिहास आणि त्याचे महत्त्व खालील मुद्द्यांच्या आधारे सहज आणि सोप्या भाषेत समजून घेऊया:

लालबागच्या राजाची स्थापना आणि इतिहास

• प्रारंभ: लालबागच्या राजाची स्थापना स्वातंत्र्यपूर्व काळात, म्हणजेच १२ सप्टेंबर १९३४ रोजी झाली.

• संकट आणि नवस: १९३२ मध्ये ब्रिटिश काळात लालबागच्या पेरू चाळीतील उघड्यावरील बाजार अचानक बंद करण्यात आला. यामुळे कोळी बांधव आणि स्थानिक विक्रेत्यांचे रोजगार हिरावले गेले. हक्काची जागा मिळावी म्हणून त्यांनी बाप्पाला नवस बोलला होता.

• मिळवलेले यश: तत्कालीन स्थानिक नेते, समाजसेवक आणि जमीनदार रजबअली तय्यबअली यांच्या प्रयत्नांमुळे व्यापाऱ्यांना बाजार बांधण्यासाठी हक्काची जागा मिळाली.

• नवस पूर्ण: नवस पूर्ण झाल्यामुळे कृतज्ञता म्हणून स्थानिक कोळी बांधव आणि व्यापाऱ्यांनी मिळून 'सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ, लालबाग'ची स्थापना केली आणि बाप्पाची पहिली मूर्ती बसवली.

पहिली मूर्ती आणि राष्ट्रभक्तीचा वारसा

• दर्यासारंगाचे रूप: १९३४ मधील पहिली मूर्ती कोळी बांधवांच्या पारंपारिक वेशात, म्हणजेच डोक्यावर कोळी टोपी आणि हातात वल्हे घेतलेल्या दर्यासारंग रूपात सजवण्यात आली होती.

• स्वातंत्र्य चळवळीचा प्रभाव: स्वातंत्र्य मिळेपर्यंतच्या काळात बाप्पाच्या मूर्तीवर आणि सजावटीवर राष्ट्रीय चळवळीचा मोठा प्रभाव होता. बाप्पाला कधी महात्मा गांधी, सुभाषचंद्र बोस किंवा पंडित नेहरू यांच्या पोशाखात, तर कधी चरखा चालवतानाच्या देखाव्यात दाखवून लोकांमध्ये देशप्रेम जागृत केले जात असे.

कांबळी कुटुंबाची कला आणि राजेशाही रूप

• राजेशाही थाट: १९३५ पासून मूर्ती बनवण्याची जबाबदारी प्रसिद्ध 'कांबळी आर्ट्स'चे मधुसूदन कांबळी यांच्याकडे सोपवण्यात आली. त्यांनी बाप्पाला अत्यंत देखणे आणि सिंहासनावर विराजमान असलेले राजेशाही रूप दिले.

• वारसा आणि वैशिष्ट्य: सध्या संतोष कांबळी हा वारसा पुढे चालवत आहेत. बाप्पाच्या मूर्तीची उंची साधारणपणे १४ फूट असते आणि मूर्तीचे हे रूप कायदेशीररित्या पेटंट केलेले आहे. बाप्पाचा चेहरा आणि मूर्तीचा आकार कधीही बदलला जात नाही.

लालबागचा राजा: महत्त्वाचा प्रवास

वर्ष	महत्त्वाचा टप्पा आणि ऐतिहासिक घटना
१९३२	पेरू चाळ बाजार बंद पडला; जागा मिळण्यासाठी कोळी बांधवांचा नवस.
१९३४	१२ सप्टेंबर रोजी पहिली गणपती मूर्ती स्थापन करण्यात आली.
१९३५	'कांबळी आर्ट्स'कडे मूर्तीची जबाबदारी; भव्य राजेशाही रूप सुरू.
१९४७	स्वातंत्र्यप्राप्ती निमित्त स्वतंत्र भारताच्या रूपात बाप्पाची सजावट.
२००६	मूर्तीच्या डिझाईनचे पेटंट घेण्यात आले.

दर्शनासाठीच्या दोन भव्य रांगा

• नवसाची रांग: या रांगेत उभे राहणाऱ्या भाविकांना बाप्पाच्या प्रत्यक्ष चरणांना स्पर्श करून दर्शन घेण्याची संधी मिळते. यासाठी अनेकदा भाविकांना ३० ते ४० तासांपेक्षा जास्त वेळ अखंड रांगेत उभे राहावे लागायचे.

• मुखदर्शन रांग: ही रांग जलद गतीने पुढे सरकते. यात भाविकांना बाप्पाचे मुख लांबून पाहता येते.

मंडळाचे सामाजिक आणि लोककल्याणकारी कार्य

• आरोग्य सेवा: मंडळाच्या वतीने लालबागचा राजा डायलिसिस सेंटर आणि आरोग्य केंद्र चालवले जाते, जिथे गरीब रुग्णांना अत्यंत अल्प दरात किंवा मोफत वैद्यकीय उपचार दिले जातात.

• शैक्षणिक मदत: आर्थिक परिस्थिती कमकुवत असलेल्या गरीब विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षणासाठी राष्ट्रीय शिष्यवृत्ती आणि आर्थिक मदत दिली जाते.

• आपत्ती व्यवस्थापन: ग्रामीण भागातील दुष्काळ, महापूर किंवा कोरोना महामारी अशा संकट काळात मंडळाने नेहमीच कोट्यवधी रुपयांची मदत केली आहे.

गिरणी कामगारांच्या संघर्षातून आणि श्रद्धेतून सुरू झालेली ही परंपरा नऊ दशकांनंतरही भक्तांच्या मनात अढळ विश्वासासह अखंड सुरू आहे.