गणपती बाप्पाकडे 'असा' मागा नवस; चुकीच्या पद्धतीमुळे नवस का निष्फळ ठरतो? जाणून घ्या नियम

Updated: Monday, October 5, 2026, 11:45 [IST]

भारतीय संस्कृतीमध्ये देव आणि भक्त यांच्यातील नाते अत्यंत जिव्हाळ्याचे मानले जाते. आपल्या जीवनातील चढ-उतार आणि संकटांच्या काळात अनेकदा माणूस ईश्वराच्या चरणी लीन होतो. अशा वेळी आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण व्हावी किंवा संकट टळावे म्हणून देवाला नवस बोलण्याची जुनी प्रथा आहे. विघ्नहर्ता आणि सुखकर्ता असलेल्या गणपती बाप्पाकडे तर कोट्यवधी भाविक मोठ्या आशेने आणि श्रद्धेने आपले गार्हाणे मांडत असतात.

गणेशोत्सवाच्या काळात किंवा कोणत्याही संकष्टी चतुर्थीला मंदिरांमध्ये नवस बोलणाऱ्यांची आणि नवस फेडणाऱ्यांची प्रचंड गर्दी पाहायला मिळते. गणपती हा बुद्धीचा आणि कार्यातील अडथळे दूर करणारा देव असल्याने त्याच्यावर भाविकांचा कमालीचा विश्वास असतो. मात्र, हल्ली काही वेळा नवस ही केवळ एक देवाशी केली जाणारी देवाणघेवाण किंवा व्यवहार समजली जाऊ लागली आहे. त्यामुळे नवसामागील खरे शास्त्र आणि त्याची योग्य पद्धत समजून घेणे आवश्यक ठरते.

नवस म्हणजे नेमके काय? शास्त्र आणि संकल्पना

धार्मिक आणि आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर नवस म्हणजे दुसरा तिसरा काही नसून आपल्या मनातील एका विशिष्ट कार्याचा "संकल्प" होय. ज्या वेळी मानवी प्रयत्न अपुरे पडतात किंवा अतिशय कठीण प्रसंग ओढवतो, तेव्हा माणूस ईश्वराकडे मनोभावे प्रार्थना करतो. "हे देवा, माझे हे काम पूर्ण होऊ दे, त्यानंतर मी तुझी अशी सेवा करेन" असे वचन देणे म्हणजे नवस बोलणे होय. ही भक्ताची देवावरील पराकोटीची श्रद्धा दर्शवते.

हिंदू धर्मशास्त्रानुसार, नवस हा सकाम भक्तीचा एक भाग मानला जातो. सकाम भक्ती म्हणजे काहीतरी मिळविण्याच्या किंवा प्राप्ती करण्याच्या हेतूने केलेली उपासना होय. जेव्हा लहान मूल आपल्या पालकांकडे हट्ट धरते, तसाच काहीसा हा भक्ताचा देवापाशी असलेला हट्ट असतो. मात्र, देवाला केवळ आमीष दाखवून आपले मनसुबे पूर्ण करून घेणे म्हणजे नवस नव्हे, तर त्यामागे मनातील कृतज्ञता आणि शरणागतीची तीव्र भावना असली पाहिजे.

अनेकदा संत साहित्यात आणि धर्मग्रंथांमध्येही उल्लेख आढळतो की, "भाव तसा देव असतो." राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज म्हणतात की देव हा बाजारात मिळणारा भाजीपाला नाही की ज्याची पैशांनी खरेदी करता येईल. म्हणूनच नवस करताना मनामध्ये निस्सीम भक्ती असणे सर्वात महत्त्वाचे असते. कर्माचा सिद्धांत सांगतो की, नुसता नवस करून चालत नाही तर त्यासाठी माणसाने प्रामाणिक कष्ट करणे देखील तितकेच आवश्यक असते.

गणपतीसमोर नवस बोलण्याची शास्त्रोक्त पद्धत

गणपती बाप्पाला नवस बोलताना काही विशेष गोष्टींचे भान ठेवणे आपल्या मानसिक समाधानासाठी आणि शास्त्राच्या दृष्टीने अत्यंत गरजेचे असते. सर्वप्रथम, जेव्हा तुम्ही बाप्पाकडे कोणतीही इच्छा व्यक्त करणार असाल, तेव्हा तुमचे शारीरिक आणि मानसिक स्वास्थ्य शुद्ध असावे. स्नान करून आणि स्वच्छ वस्त्र धारण करूनच बाप्पाच्या मूर्तीसमोर किंवा प्रतिमेसमोर बसावे. मनात कोणताही द्वेष, मत्सर अथवा वाईट विचार नसावेत.

बाप्पाच्या समोर बसून दिवा आणि अगरबत्ती प्रज्वलित करावी. त्यानंतर दोन्ही हात जोडून, डोळे मिटून बाप्पाचे ध्यान करावे आणि म्हणावे, "हे विघ्नहर्त्या गणराया, माझ्या समोर हे संकट उभे आहे किंवा माझी ही इच्छा आहे. ती पूर्ण करण्यासाठी मला शक्ती आणि बुद्धी दे. हे कार्य निर्विघ्नपणे पार पडल्यास मी तुमची सेवा किंवा पूजा करेन." यालाच संकल्प सोडणे असे म्हणतात. हा संकल्प प्रांजळ असावा.

नवस बोलताना कधीही अतिशय कठीण, अशक्यप्राय किंवा स्वतःच्या ऐपतीच्या बाहेर असणाऱ्या गोष्टींचे वचन देऊ नये. उदाहरणार्थ, "मी सोन्याचा मुकुट चढवेन" किंवा "अत्यंत कठीण उपवास करेन" असे कठीण नवस बोलणे टाळावे. बाप्पाला केवळ मोदकांचा नैवेद्य, दुर्वांची जुडी किंवा एका नारळाचा नवस देखील पुरेशा श्रद्धेने केला तरी चालतो. देव आपल्या मनातील भाव पाहत असतो, अर्पण केलेल्या वस्तूंचे मूल्य नाही.

नवस फेडताना घ्यावयाची काळजी आणि नियम

ज्याप्रमाणे नवस बोलताना आपण मनापासून संकल्प करतो, त्याचप्रमाणे तो पूर्ण झाल्यावर नवस फेडणे देखील तितकेच अनिवार्य मानले जाते. अनेकांना प्रश्न पडतो की नवस कधी आणि कसा फेडावा? शास्त्राप्रमाणे, तुमचे नियोजित काम किंवा इच्छा पूर्ण झाल्याबरोबर शक्य तितक्या लवकर बाप्पा चरणी जाऊन संकल्प पूर्ण करावा. नवस फेडण्यात निष्काळजीपणा दाखवणे किंवा त्याकडे सातत्याने दुर्लक्ष करणे आध्यात्मिक दृष्ट्या योग्य मानले जात नाही.

जर तुम्ही मंदिरात जाऊन नवस बोलला असाल, तर शक्यतो त्याच मंदिरात जाऊन तो फेडणे सर्वात उत्तम ठरते. मात्र, जर भौगोलिक अंतरामुळे तिथे जाणे शक्य नसेल, तर घरातील गणपतीसमोर देखील प्रार्थना करून तुम्ही तो नवस पूर्ण करू शकता. नवस फेडताना बाप्पाला प्रिय असणारे मोदक, लाल फुले आणि दुर्वा अर्पण कराव्यात. कुटुंबातील जुन्या परंपरांनुसार पूजा किंवा सत्यनारायण विधी निश्चित केला असेल, तर त्याचे पालन करावे.

नवसाची पूर्तता करताना केवळ धार्मिक विधी करण्यावरच भर न देता, सामाजिक कल्याणाचा विचार करणेही तेवढेच महत्त्वाचे आहे. तुम्ही नवस फेडताना गरजूंना अन्नदान करू शकता किंवा गरीब मुलांना मदत करू शकता. बाप्पा हा सर्व प्राणिमात्रांवर असीम प्रेम करणारा देव आहे. म्हणूनच एखाद्या भुकेल्या व्यक्तीला भोजन देणे किंवा गरजू विद्यार्थ्याला मदत करणे, हा देखील नवस फेडण्याचा एक अतिशय सुंदर आणि श्रेष्ठ मार्ग मानला जातो.

सकाम भक्तीकडून निष्काम भक्तीकडे प्रवास

सुरुवातीला संकटातून मार्ग काढण्यासाठी किंवा भौतिक सुखासाठी नवस करणे स्वाभाविक असले, तरी हळूहळू भक्ताचा प्रवास निष्काम भक्तीकडे झाला पाहिजे. निष्काम भक्ती म्हणजे देवाला सांसारिक गोष्टी न मागता केवळ अखंड ध्यान आणि कृतज्ञता व्यक्त करणे होय. जेव्हा आपण अपेक्षा विरहित भक्ती करतो, तेव्हा आपल्याला खरी मनःशांती मिळते. बाप्पाकडे सदैव बुद्धी, सदविवेक आणि संकटांशी लढण्याचे धैर्य मागावे, कारण सकारात्मक मनोबल हीच खरी बाप्पाची कृपा असते.

एकंदरीत पाहता, नवस ही श्रद्धा आणि विश्वासाची एक सुंदर गुंफण आहे. बाप्पावर दृढ विश्वास ठेवून मनापासून केलेले कोणतेही साधे मागणे देखील निश्चितच फळ देते. मात्र, त्याला स्वतःचे प्रामाणिक कष्ट आणि योग्य कर्माची जोड असणे अत्यंत अनिवार्य आहे. योग्य समाधानाने, साधेपणाने आणि निस्वार्थी भावनेने बाप्पाकडे मागितलेली सदिच्छा नेहमीच पूर्ण होते आणि जीवनात आनंदाचा नवा मार्ग मोकळा होतो, यात शंका नाही.