जागतिक मानसिक आरोग्य दिन 2026: डॉक्टरांच्या कल्याणासाठी भारत आणि यूकेमधील 6 संस्था एकत्र

मानसिक आरोग्याविषयीची चर्चा निदान आणि उपचारांच्या पलीकडे जात असताना, भारत आणि यूकेमधील सहा मानसिक आरोग्य आणि वैद्यकीय संस्था वैद्यकीय क्षेत्रात कल्याणाविषयी अधिक मोकळी संस्कृती रुजवण्यासाठी एकत्र आल्या आहेत.

'ह्युमनायझिंग मेडिसिन इंडिया इनिशिएटिव्ह' नावाचा हा उपक्रम १० ऑक्टोबर रोजी जागतिक मानसिक आरोग्य दिनानिमित्त सुरू केला जात आहे. मानसिक आरोग्य, मदत मागणे आणि कामाच्या ठिकाणी कल्याण यांसारख्या विषयांवरील चर्चेच्या केंद्रस्थानी डॉक्टर आणि इतर वैद्यकीय व्यावसायिकांचे प्रत्यक्ष अनुभव ठेवणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.

या आघाडीमध्ये 'इंडिया मेंटल हेल्थ अलायन्स' (IMHA), 'इंडियन सायकियाट्रिक सोसायटी' (IPS), 'इंडियन टीचर्स ऑफ सायकियाट्री' (IToP), 'वर्ल्ड सायकियाट्रिक असोसिएशन झोन १५', यूकेमधील 'डर्बीशायर हेल्थकेअर एनएचएस फाउंडेशन ट्रस्ट' आणि 'अक्सेप्ट सपोर्ट हेल्प अनदर' (ASHA केरळ) यांचा समावेश आहे.

वैद्यकीय व्यावसायिकांमधील ताण, व्यावसायिक थकवा आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्यांबद्दल वाढत्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर हा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे. आयोजकांच्या मते, डॉक्टर रुग्णांना नियमितपणे मदत घेण्यास प्रोत्साहित करत असले तरी, कलंक आणि तसे केल्याने त्यांच्या व्यावसायिक प्रतिमेवर कसा परिणाम होईल या चिंतेमुळे अनेकांना स्वतःच्या कमकुवतपणाला स्वीकारणे कठीण वाटते.

आयएमएचएच्या (IMHA) संस्थापक सदस्या, बाल व किशोर मानसोपचारतज्ज्ञ आणि 'चिल्ड्रन फर्स्ट'च्या सह-संस्थापिका डॉ. कविता अरोरा म्हणाल्या की, या उपक्रमाचा उद्देश असे वातावरण निर्माण करणे आहे, जिथे वैद्यकीय व्यावसायिक कोणत्याही प्रकारच्या टीकेच्या भीतीशिवाय मानसिक आरोग्याच्या समस्या, अपंगत्व, त्रास, काळजी घेणे आणि दुःख यांसारख्या अनुभवांना स्वीकारू शकतील.

या मोहिमेत वैद्यकीय व्यावसायिकांचे प्रत्यक्ष अनुभव आणि त्यांना मदत मागण्यापासून रोखणारे अडथळे तपासणारे एक राष्ट्रीय सर्वेक्षण समाविष्ट असेल. यात डॉक्टरांच्या आरोग्यावर लक्ष केंद्रित करणारी तीन भागांची राष्ट्रीय वेबिनार मालिका देखील असेल आणि जानेवारी २०२७ मध्ये मदुराई येथे इंडियन सायकियाट्रिक सोसायटीच्या वार्षिक परिषदेत एका राष्ट्रीय प्रत्यक्ष कार्यशाळेने याची सांगता होईल.

या उपक्रमाचा भाग म्हणून दोन वचनबद्धता नियोजित आहेत. 'केअर फॉर सेल्फ प्लेज' (स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घेण्याची प्रतिज्ञा) डॉक्टरांना त्यांच्या स्वतःच्या आरोग्याला ओळखण्यासाठी आणि त्याला प्राधान्य देण्यासाठी प्रोत्साहित करेल, तर 'कल्चर ऑफ केअर चार्टर' (काळजी संस्कृती सनद) मानसिक आरोग्य आणि मदत मागण्याविषयीच्या संवादांसाठी अधिक सुरक्षित जागा निर्माण करण्याकरिता संस्थात्मक वचनबद्धता मिळवण्यास मदत करेल.

आयोजक या समस्येची व्याप्ती दर्शविणाऱ्या संशोधनावरही प्रकाश टाकत आहेत. एका भारतीय मेटा-ॲनालिसिसमध्ये असे आढळून आले आहे की, सुमारे दोनपैकी एका वैद्यकीय पदवीच्या विद्यार्थ्यामध्ये नैराश्याची लक्षणे आढळतात. एका तृतीय-स्तरीय रुग्णालयातील निवासी डॉक्टर आणि प्राध्यापकांचा समावेश असलेल्या दुसऱ्या अभ्यासात असे आढळून आले की, ३०.१% जणांमध्ये नैराश्याची लक्षणे आढळली, १६.७% जणांनी आत्महत्येचे विचार व्यक्त केले आणि ९०% पेक्षा जास्त जणांनी काही प्रमाणात बर्नआउटचा अनुभव घेतला.

युकेमधील रॉयल कॉलेज ऑफ सायकियाट्रिस्ट्सचे अध्यक्ष प्रा. सुबोध दवे म्हणाले की, वैद्यकीय सेवेला मानवी रूप देणे म्हणजे डॉक्टरांना त्यांच्या वैयक्तिक संघर्षांबद्दल सांगण्यास प्रोत्साहन देण्यापुरते मर्यादित नसावे.