पहिल्यांदाच घरी गणपती बाप्पा आणताय? स्थापना करताना या ५ गोष्टींची घ्या खास काळजी!
घरामध्ये गणपती बाप्पाचे आगमन होणे ही अत्यंत पवित्र आणि आनंददायी गोष्ट आहे. आपल्या कुटुंबामध्ये सुख, समृद्धी आणि मांगल्याचे वातावरण निर्माण व्हावे, यासाठी अनेक जण आपल्या घरी पहिल्यांदाच गणपती बाप्पाची मूर्ती स्थापन करण्याचा संकल्प करतात. गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक सण नसून तो कौटुंबिक जिव्हाळ्याचा सण आहे.
पहिल्यांदाच घरी बाप्पा बसवताना मनात प्रचंड उत्साह आणि प्रचंड आदर असतो, पण त्याचसोबत मनात काही शंकाही असतात. मूर्ती कशी असावी, तिची दिशा काय असावी, नैवेद्य कसा दाखवावा आणि विसर्जन कधी करावे, अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे शोधणे आवश्यक असते. शास्त्रात याविषयी काही महत्त्वाचे नियम आवर्जून स्पष्ट करण्यात आले आहेत.
गणपती बाप्पाच्या मूर्तीची योग्य निवड कशी करावी?
घरात स्थापन करायची मूर्ती निवडताना तिचे स्वरूप अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. मूर्ती ही नेहमी बसलेल्या स्वरूपातील म्हणजेच 'बैठी' असावी. उभा असलेला गणपती हा चालता-फिरता मानला जातो, तर बैठी मूर्ती ही घरामध्ये स्थिरता, शांतता आणि कायमस्वरूपी सुख-समृद्धीचे प्रतीक मानली जाते. त्यामुळे घरगुती पूजेसाठी नेहमी बसलेल्या गणपतीची निवड करावी.
मूर्तीचे साहित्य अतिशय योग्य असावे. आजकालच्या काळात पर्यावरणपूरक सण साजरे करण्यावर भर दिला जातो. त्यामुळे प्लॅस्टर ऑफ पॅरिसची मूर्ती घेण्याऐवजी शाडूच्या मातीची किंवा पर्यावरणपूरक घटकांपासून बनवलेली मूर्ती निवडावी. यामुळे निसर्गाचे रक्षण होते आणि शास्त्राच्या दृष्टीने देखील चिकन माती किंवा शाडूची माती ही सर्वात पवित्र मानली जाते.
मूर्तीची उंची किती असावी, यावरही विचार करणे आवश्यक आहे. घरगुती गणपतीची मूर्ती खूप मोठी नसावी. सामान्यतः नऊ इंचांपासून ते दीड फुटापर्यंतची मूर्ती घरासाठी सर्वोत्तम मानली जाते. मूर्तीचे पाय आणि हात व्यवस्थित असावेत, तसेच डोळे आणि चेहरा अत्यंत प्रसन्न भाव दर्शवणारे असावेत. अखंड आणि व्यवस्थित मूर्तीच घरात आणावी.
सवयीनुसार सोंडेची दिशा ठरवणे
बाप्पाची मूर्ती निवडताना सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सोंडेची दिशा असते. गणपतीच्या मूर्तीची सोंड डाव्या बाजूला किंवा उजव्या बाजूला वळलेली असते. डाव्या बाजूला वळलेली सोंड असलेला गणपती हा 'वाममुखी गणेश' म्हणून ओळखला जातो. गृहस्थाश्रम करणाऱ्या लोकांसाठी डाव्या सोंडेचा गणपती अत्यंत शुभ, शांत आणि पूजनीय मानला जातो.
उजव्या बाजूला सोंड असलेला गणपती 'सिद्धिविनायक' किंवा 'दक्षिणमुखी गणेश' म्हणून ओळखला जातो. या मूर्तीची पूजा करण्याचे नियम अत्यंत कडक असतात. यामध्ये नैवेद्य, सोवळे आणि शुद्धतेचे काटेकोर पालन करावे लागते. जर पूजेत काही चूक झाली, तर त्याचे वाईट परिणाम होतात, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून पहिल्यांदाच बाप्पा आणत असाल, तर डाव्या सोंडेची मूर्ती निवडावी.
बाप्पाचे गृहप्रवेश आणि स्वागताची तयारी
गणेश चतुर्थीच्या दिवशी बाप्पाला घरी आणताना अत्यंत आदराने आणि आनंदाने आणले जाते. बाप्पाला घराबाहेर आणण्यापूर्वी आणि घरात आणताना त्यांचे तोंड लाल किंवा पिवळ्या रंगाच्या नवीन कापडाने झाकलेले असावे. प्रतिष्ठापनेपूर्वी बाप्पाचे रूप थेट उघडे करू नये, असा नियम आहे. घरात प्रवेश करताना घर सुवासिक आणि स्वच्छ असावे.
बाप्पाचे मुख्य दारात पोहोचल्यावर घरात येणाऱ्या सुवासिनीने त्यांचे स्वागत ओवाळून करावे. बाप्पा घेऊन येणाऱ्या व्यक्तीच्या पायावर पाणी घालावे आणि त्यानंतर बाप्पाला हळूहळू मुख्य देव्हाऱ्याकडे किंवा मखराकडे घेऊन जावे. बाप्पाच्या आगमनावेळी 'गणपती बाप्पा मोरया' आणि 'मंगलमूर्ती मोरया' असा जयघोष सतत चालू ठेवावा.
स्थापना करण्याचे स्थान आणि दिशा
मूर्तीची स्थापना कोणत्या दिशेला किंवा जागी करावी, याला वास्तू शास्त्रामध्ये मोठे महत्त्व आहे. बाप्पाचे आसन नेहमी पूर्व किंवा उत्तर दिशेला असावे. याचा पाठीमागील उद्देश असा की, बाप्पाची पूजा करताना पूजकाचे तोंड पूर्व किंवा उत्तर दिशेला असेल. देवघर किंवा मखराची जागा स्वच्छ आणि शांत असावी, तिथे अस्वच्छता पसरलेली नसावी.
स्थापना करताना वापरावयाचा चौरंग किंवा पाट लाकडी असावा. या चौरंगावर तांबड्या किंवा पिवळ्या रंगाचे नवे सुती वस्त्र अंथरावे. त्यावर थोडे तांदूळ ठेवून बाप्पाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करावी. मूर्तीच्या आजूबाजूला प्लास्टिक ऐवजी नैसर्गिक फुलांची आरास किंवा सजावट करणे अधिक पवित्र आणि पर्यावरणपूरक मानले जाते.
प्राणप्रतिष्ठा विधी कसा करावा?
तज्ज्ञ गुरुजी किंवा भटजी यांच्या उपस्थितीत बाप्पाची प्राणप्रतिष्ठा करून घेणे कधीही उत्तम ठरते. पहिल्यांदाच आरती आणि पूजा करत असाल, तर वेद मंत्रोच्चाराने पूजा केल्याने घरातील सकारात्मकता वाढते. परंतु जर गुरुजी उपलब्ध नसतील, तर शुद्ध अंतःकरणाने घरच्या घरी देखील बाप्पाची षोडशोपचार पूजा आपण करू शकतो.
पूजेमध्ये अभिषेक करण्यासाठी तांब्याचा कलश, गंगाजल, गाईचे दुध, दही, तूप, मध आणि साखर म्हणजेच पंचामृताचा वापर केला जातो. बाप्पाच्या कपाळावर शेंदूर आणि अष्टगंध लावून त्यांच्या आवडत्या लाल रंगाच्या जास्वंदीच्या फुलांचा हार घालावा. तसेच दुर्वांची जुडी बाप्पाला वाहावी, कारण दुर्वा बाप्पाला अतिशय प्रिय आहेत.
पूजा साहित्याची महत्त्वाची यादी
पहिल्यांदाच घरात बाप्पाची स्थापना आणि पूजा करताना लागणाऱ्या आवश्यक आणि मुख्य पूजा साहित्याची पूर्वतयारी करून ठेवणे अत्यंत सोयीचे ठरते. यामुळे पूजेच्या ऐनवेळेला होणारी धावपळ टळते आणि घरातील सर्व भक्तांना प्रसन्न मनाने पूजेचे विधी पूर्ण श्रद्धेने पार पाडता येतात.
साहित्याचे नावमहत्त्व किंवा प्रमाणशाडूची गणेश मूर्ती१ नग (पर्यावरणपूरक)लाकडी चौरंग किंवा पाटमूर्ती स्थापन करण्यासाठीतांब्याचा कलश व नारळवरूण देवतेचे पूजन करण्यासाठीदुर्वा आणि जास्वंद फूल२१ दुर्वा जुडी आणि लाल फुलेपंचामृत आणि अक्षतापूजा विधी आणि अभिषेक
दैनंदिन नैवेद्य आणि आरतीचे नियम
घरगुती बाप्पाची पूजा करताना रोज सकाळी आणि संध्याकाळी आरती होणे अत्यंत गरजेचे आहे. आरती करताना घरातील सर्व सदस्यांनी एकत्र येऊन पूर्ण श्रद्धेने आरती म्हणावी. आरतीनंतर बाप्पाला पंचखाद्य किंवा उकडीच्या मोदकांचा नैवेद्य समर्पित करावा. मोदक हे गणपतीचे आवडते मिष्टान्न असल्याने त्यांना मोदक अत्यंत प्रिय आहेत.
घरच्या घरी बनवलेले सात्विक अन्नच बाप्पाला नैवेद्य म्हणून दाखवावे. यामध्ये कांदा आणि लसूण यांचा वापर न केलेले अन्न असावे. तसेच जोपर्यंत घरात बाप्पा ठाण मांडून बसले आहेत, तोपर्यंत घरामध्ये मांसाहारी पदार्थांचे सेवन करणे किंवा मद्यपान करणे पूर्णपणे टाळावे. घरातील वातावरण शांत, आनंदी आणि सात्विक असावे याची विशेष काळजी घ्यावी.
किती दिवसांसाठी बसवावा बाप्पा?
पहिल्यांदाच घरात बाप्पा येत असतील, तर किती दिवसांसाठी बसवावे असा मोठा प्रश्न भक्तांच्या मनात असतो. दीड दिवस, पाच दिवस, सात दिवस किंवा दहा दिवस अशा पद्धतीचे पर्याय आपल्याकडे उपलब्ध असतात. पहिल्या वर्षी तुमच्या सोयीनुसार दीड किंवा पाच दिवसांची निवड करणे अधिक सोयीस्कर ठरते, कारण यामुळे घरातील व्यवस्थापन सोपे जाते.
एकदा निवडलेला कालावधी पुढील वर्षी देखील पाळावा लागतो, असे मानले जाते. परंतु परिस्थितीनुसार त्यात सहज बदल करता येऊ शकतो, असा कोणताही नियम नसतो. मुख्य म्हणजे जितके दिवस बाप्पा घरात असतील, तितके दिवस त्यांच्या सेवेत कोणतीही कसूर राहणार नाही याची काळजी घ्यावी. घरात अखंड दिवा चालू ठेवणे देखील आवश्यक आणि शुभ मानले जाते.
उत्तरपूजा आणि विसर्जन विधी
विसर्जनाच्या दिवशी बाप्पाला निरोप देण्यापूर्वी उत्तरपूजा करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विसर्जनापूर्वी बाप्पाची शेवटची आरती केली जाते आणि त्यांना दह्या-भाताचा पाथेय म्हणजेच प्रवासातील नैवेद्य दाखवला जातो. मूर्ती जागेवरून हलवण्यापूर्वी पाच वेळा 'गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या' असा मोठ्याने जयघोष केला जातो.
विसर्जन करताना मूर्तीचे पाण्यात विसर्जन करताना अत्यंत आदर आणि सन्मान बाळगला पाहिजे. जर आपण पर्यावरणपूरक शाडूची मूर्ती घेतली असेल, तर घरच्या घरी बादलीत किंवा मोठ्या टपात स्वच्छ पाणी घेऊन त्यात विसर्जन करावे. विरघळलेले पाणी झाडांना किंवा बागेत घालावे. यामुळे बाप्पा आपल्या घरीच राहतात आणि नद्या किंवा समुद्र देखील प्रदूषित होत नाहीत.
बाप्पाची प्रथम स्थापना करताना नियमांपेक्षा अधिक महत्त्वाचा असतो तो भक्ताचा शुद्ध भाव. जर तुमची सेवा किंवा भक्ती खरी असेल, तर बाप्पा सर्व लहान-मोठ्या चुका माफ करतात आणि घरात सुख समृद्धीची दारे उघडी करतात, असा विश्वास आहे. त्यामुळे संपूर्ण उत्साहाने बाप्पाच्या सेवेत रुजू व्हा आणि बाप्पाची असीम कृपा प्राप्त करा.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google