बिहारमध्ये 'SIR'ची यशस्वी नांदी; आता 12 राज्यांमध्ये मतदार यादी शुद्धीकरणाचा दुसरा टप्पा सुरू!

ECI SIR Phase 2 Begins Voter List Revision in 12 States : भारतीय लोकशाहीचा कणा असलेल्या निवडणूक आयोगाने (ECI) मतदार यादीतील त्रुटी दूर करण्यासाठी आणि तिची गुणवत्ता वाढवण्यासाठी महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. सोमवारी झालेल्या पत्रकार परिषदेत, आयोगाने विशेष सघन सुधारणा (Special Intensive Revision - SIR) कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या टप्प्याची घोषणा केली.

बिहारमधील पहिल्या टप्प्याच्या जबरदस्त यशानंतर, आता १२ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये मतदार याद्या अद्ययावत करण्याची प्रक्रिया सुरू होणार आहे.

पत्रकार परिषदेतील ठळक उपस्थिती

निवडणूक आयोगाच्या या पत्रकार परिषदेत मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार, आणि निवडणूक आयुक्त सुखबीर सिंग संधू व विवेक जोशी उपस्थित होते. त्यांनी देशभरात 'एसआयआर'ची प्रक्रिया, तिची गरज आणि आगामी तारखा यांवर प्रकाश टाकला.

बिहारमधील 'एसआयआर'चा ऐतिहासिक विजय

मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांनी सांगितले की, बिहारमध्ये एसआयआरचा पहिला टप्पा पूर्णपणे यशस्वी झाला आहे. "बिहारच्या ७५ दशलक्ष मतदारांनी या प्रक्रियेत सक्रियपणे सहभाग घेतला आणि पूर्ण विश्वास व्यक्त केला.

बिहारच्या लोकांनी एसआयआरला स्वीकारले, ज्याचे निकाल आता सर्वांसमोर आहेत. छठनिमित्त मी सर्व मतदारांना सलाम करतो," असे ज्ञानेश कुमार म्हणाले. बिहारमधील या यशानंतर, मतदार यादी शुद्धीकरणाची ही प्रक्रिया तामिळनाडूमध्येही लागू होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

'SIR'चा दुसरा टप्पा : 12 राज्यांमध्ये याद्या अद्ययावत!

निवडणूक आयोगाने जाहीर केले की एसआयआरचा दुसरा टप्पा लवकरच सुरू होईल. यामध्ये १२ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या मतदार याद्या अद्ययावत केल्या जातील. आगामी वर्षांत ज्या राज्यांमध्ये विधानसभा निवडणुका आहेत, त्यांना या टप्प्यात प्राधान्य दिले जाईल.

यामध्ये आसाम, तामिळनाडू, पुद्दुचेरी, केरळ आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांचा समावेश असेल. ज्या भागात सध्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका सुरू आहेत, तेथे एसआयआर प्रक्रिया उशिरा सुरू होईल, कारण कर्मचाऱ्यांची उपलब्धता स्थानिक निवडणुकांमध्ये असेल.

'एसआयआर'ची गरज आणि उद्दिष्ट

निवडणूक आयोगाला राजकीय पक्षांकडून मतदार यादीच्या गुणवत्तेवर वारंवार प्रश्न विचारले जात आहेत. त्यामुळे या त्रुटी दूर करण्यासाठी 'एसआयआर' आवश्यक आहे.

यादीतील प्रमुख कमतरता

• वारंवार स्थलांतर: मतदारांची एकापेक्षा जास्त ठिकाणी नोंदणी होत आहे.
• मृत मतदार : मृत पावलेल्या मतदारांची नावे यादीतून वगळली गेलेली नाहीत.
• चुकीच्या नोंदी : परदेशी व्यक्तींचा चुकून मतदार यादीत समावेश झालेला आहे.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

'एसआयआर' प्रक्रिया १९५१ मध्ये सुरू झाली होती आणि २००४ पर्यंत ती आठ वेळा नियमितपणे राबविण्यात आली. गेल्या २१ वर्षांत ही प्रक्रिया झाली नव्हती.

त्यामुळे मतदार यादी पूर्णपणे अद्ययावत आणि त्रुटीमुक्त करण्यासाठी तसेच प्रत्येक पात्र मतदाराचा समावेश सुनिश्चित करण्यासाठी ही प्रक्रिया पुन्हा सुरू करणे अनिवार्य आहे.

एसआयआरची प्रमुख प्रक्रिया आणि पारदर्शक पाऊले

एसआयआर प्रक्रिया अधिक पारदर्शक करण्यासाठी निवडणूक आयोगाने खालील महत्त्वपूर्ण पाऊले उचलली आहेत:

१. मतदार यादीचा मसुदा आणि फॉर्मची निर्मिती

प्रत्येक मतदान केंद्रावर सरासरी १,००० मतदार आहेत. २७ ऑक्टोबर २०२५ पर्यंत प्रत्येक मतदारासाठी एक अद्वितीय गणन फॉर्म (EF - Enumeration Form) छापला जाईल. या फॉर्ममध्ये मतदार यादीतील मतदाराचे सर्व आवश्यक तपशील समाविष्ट असतील.

२. BLO ची सक्रिय भूमिका (फील्ड वर्क)

बूथ लेव्हल ऑफिसर (BLO) प्रत्येक मतदाराला 'EF' वितरित करतील. BLO मतदारांना त्यांची नावे किंवा नातेवाईकांची नावे २००२-२००४ च्या एसआयआर डेटाबेसशी जुळवण्यास मदत करतील. यासाठी अखिल भारतीय डेटाबेस (https://voters.eci.gov.in/) चा वापर केला जाईल.

३. अधिकारी आणि जबाबदाऱ्या

• निवडणूक नोंदणी अधिकारी (ERO): हे अधिकारी मतदार यादी तयार करतील, दावे आणि हरकती स्वीकारतील आणि अंतिम यादी प्रकाशित करतील.
• सहाय्यक निवडणूक नोंदणी अधिकारी (AERO) : हे अधिकारी तहसील पातळीवर ERO ला मदत करतील.
• अपीलांवर सुनावणी : राज्य/केंद्रशासित प्रदेशांचे जिल्हा दंडाधिकारी आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) अपीलांवर सुनावणी करतील.

लक्ष्य आणि भविष्यवेध!

निवडणूक आयोगाचे ध्येय स्पष्ट आहे: प्रत्येक पात्र मतदाराला मतदानाचा अधिकार मिळावा आणि मतदार यादीत कोणतीही विसंगती राहू नये. निवडणूक आयोग पुढील आठवड्यात देशभरात एसआयआर सुरू करण्याची अपेक्षा करत आहे.

२०२६ मध्ये विधानसभा निवडणुका होणाऱ्या राज्यांना यात प्राधान्य असेल. या 'एसआयआर'मुळे केवळ मतदार यादीची गुणवत्ता सुधारणार नाही, तर भारतीय लोकशाही प्रक्रियेवरील मतदारांचा आणि राजकीय पक्षांचा विश्वास आणखी मजबूत होण्यास मदत मिळेल.