विसर्जनापूर्वी बाप्पाची मूर्ती तुटली तर काय करावे? जाणून घ्या धार्मिक मान्यता

Updated: Friday, September 25, 2026, 14:28 [IST]

गणेशोत्सव असो वा घरातील दैनंदिन देवपूजा, प्रत्येक घरामध्ये आराध्य दैवत असलेल्या भगवान गणपती बाप्पाची मूर्ती अतिशय श्रद्धेने पूजली जाते. बाप्पाच्या आगमनाने घराघरात चैतन्य पसरते, सुगंधित उदबत्त्यांचा दरवळ वाढतो आणि घरातील वातावरण मांगल्याने भरून जाते. मात्र, काही वेळा बाप्पाच्या आगमनाची जय्यत तयारी सुरू असताना किंवा घरात बाप्पा विराजमान असताना अनावधानाने कशाचा तरी धक्का लागून मूर्ती खंडित होते.

चुकून बाप्पाची मूर्ती पडणे, तुटणे किंवा सोंडेचा कोपरा दुभंगणे यांसारखी घटना घडल्यास घरात असणाऱ्या प्रत्येक भाविकाच्या मनात भीतीचे वातावरण निर्माण होते. "हा काही मोठा अपशकुन तर नाही ना? बाप्पा आपल्यावर रुसले आहेत का?" अशा विविध शंका मनात घर करू लागतात. मात्र, हिंदू धर्मशास्त्राने आणि जाणकार पुरोहितांनी अशा बिकट प्रसंगांसाठी काही सुटसुटीत नियम सांगितले आहेत.

शास्त्रानुसार, मूर्ती तुटल्यास धीर गमावण्याची किंवा घाबरून जाण्याची मुळीच गरज नाही. कोणत्याही धार्मिक ग्रंथामध्ये अशी अपघाती घडलेली घटना अपशकुन म्हणून गृहीत धरली गेलेली नाही. उलट, काही धार्मिक विद्वानांच्या मतानुसार, जर घरातील देवाची मूर्ती अचानक स्वतःहून भंग पावत असेल, तर याचा अर्थ घरावर आलेले एखादे मोठे संकट बाप्पाने स्वतःवर झेलून ते दूर केले आहे.

प्राणप्रतिष्ठेपूर्वी बाप्पाची मूर्ती खंडित झाली तर काय करावे?

गणेशोत्सवाच्या दरम्यान बाजारातून लाडक्या बाप्पाची मूर्ती आणताना किंवा घरी आणून चौरंगावर बसवण्याआधीच जर मूर्तीचा कोणताही अवयव तुटला असेल, तर सर्वप्रथम शांत राहावे. जोपर्यंत मूर्तीची घरात मंत्रोच्चारांसह रीतसर प्राणप्रतिष्ठा केली जात नाही, तोपर्यंत त्या मूर्तीमध्ये देवत्वाचे आवाहन झालेले नसते. ही केवळ एक मातीची किंवा धातूची बनलेली सुंदर प्रतिकृती असते.

धार्मिक विधींच्या प्राचीन नियमांनुसार, ज्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा अजून झालेली नाही आणि ती आधीच खंडित झाली आहे, तर तिची घरात स्थापना करू नये. अशा विस्कळीत मूर्तीची पूजा करणे शास्त्रामध्ये निषिद्ध मानले गेले आहे. यामुळे घरामध्ये कोणतीही नकारात्मकता पसरू नये म्हणून भाविकांनी काळजी न करता ती मूर्ती बदलून आणून त्या जागी नवीन मूर्ती स्थापन करावी.

अशा वेळी मनात प्रश्न येतो की त्या अपूर्ण राहिलेल्या पहिल्या मूर्तीचे काय करावे? भाविकांनी अशा अनभिषेकित खंडित मूर्तीचा कधीही अनादर करू नये. ती मूर्ती एका ठिकाणी सुरक्षित ठेवावी. त्यानंतर घरच्या घरी एका स्वच्छ पाण्याच्या बादलीत किंवा एखाद्या जलाशयात तिचे विसर्जन करावे. बाप्पाचे मूळ चैतन्य अजून त्या मूर्तीत उतरलेले नसल्याने या प्रक्रियेत कोणताही दोष लागत नाही.

मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा झाल्यावर ती खंडित झाली तर काय करावे?

काही वेळा घरात बाप्पाची स्थापना आणि पूजा सुरू झाल्यानंतर अनावधानाने मूर्तीच्या एखाद्या अवयवाला इजा पोहोचते. हा प्रसंग अतिशय संवेदनशील असतो. जर मूर्तीला झालेली इजा अतिशय किरकोळ असेल, जसे की मातीचा बारीक कोपरा निखळणे किंवा रंगाचा चट्टा पडणे, तर मनात कोणताही संभ्रम न ठेवता बाप्पाची नेहमीप्रमाणे पूजा चालू ठेवावी.

या किरकोळ दुरुस्तीसाठी मातीच्या मूर्तीला पिठाचा किंवा ओल्या शाडूच्या मातीचा छोटा गोळा लावून तो भाग पूर्ववत करून घ्यावा. अशा लहानशा दोषांमुळे बाप्पाच्या पूजेमध्ये कोणताही खंड पाडण्याची गरज नसते. तसेच बाप्पाचा विसर्जन सोहळा देखील नियोजित दिवशीच आदरपूर्वक पूर्ण करावा. परंतु, जर मूर्तीचा एखादा महत्त्वाचा अवयव गंभीरपणे तुटला असेल, तर मात्र वेगळा नियम ठरवला आहे.

मोठे नुकसान झाल्यास बाप्पाची मनोभावे क्षमा मागावी. आपल्याकडून अजाणतेपणे घडलेल्या या अपराधाबद्दल बाप्पाच्या चरणी अक्षता आणि फुले अर्पण करावीत आणि मनापासून माफी मागावी. त्यानंतर नेहमीची छोटी विसर्जन आरती आणि पूजा करून त्या मूर्तीचे सन्मानपूर्वक पाण्यात विसर्जन करावे. मात्र, विसर्जनानंतर उर्वरित उत्सवाचे दिवस घरात देवघर किंवा पूजेची जागा रिकामी ठेवू नये.

चौरंग रिकामा राहू नये यासाठी स्थापित जागेवर अक्षतांचे आसन ठेवून त्यावर एक सुपारी मांडावी. या सुपारीलाच गणपती बाप्पाचे रूप मानून तिची प्राणप्रतिष्ठा करावी. उत्सवाचे उरलेले जे काही दिवस आहेत, त्या काळात या सुपारीची अत्यंत श्रद्धेने पूजा, नैवेद्य आणि आरती करावी. या सोप्या धर्मशास्त्रीय उपायामुळे उपासनेत खंड पडत नाही आणि मनाला संपूर्ण समाधान लाभते.

विसर्जनाच्या प्रवासात किंवा वेळी मूर्ती दुखावल्यास काय करावे?

विसर्जनाच्या दिवशी बाप्पाचा निरोप घेताना भाविकांची मोठी गर्दी असते. प्रवासात किंवा घाटावर अनावधानाने धक्का लागल्याने किंवा पाण्याच्या वेगामुळे मूर्ती सरकते आणि तिचा काही भाग तुटतो. विसर्जनाच्या ऐन वेळेला बाप्पाच्या मूर्तीला कोणतीही इजा पोहोचली, की घरातल्या सदस्यांच्या छातीत धडधडू लागते आणि ती घटना अपमानास्पद वाटू लागते.

निसर्ग आणि विज्ञानाचा सरळ नियम सांगतो की अपघाताने घडलेली ही गोष्ट केवळ भौतिक स्वरूपातील नुकसान आहे. अशा वेळी भाविकांनी विनाकारण मनात भीती दाटून घेऊ नये. बाप्पावर असलेली आपली अपार भक्ती... ही मूर्तीच्या केवळ बाह्य स्वरूपावर मर्यादित नसते, तर ती मनात रुजलेली असते. त्यामुळे मनातील श्रद्धा आणि संयम कायम ठेवावा.

अशा प्रसंगी मूर्तीचा जो काही सुटा झालेला भाग असेल, तो हळुवारपणे आणि पूर्ण आदराने गोळा करावा. विसर्जनाच्या वेळी मुख्य मूर्तीसोबतच ते सर्व अवयव पाण्याच्या पात्रामध्ये अत्यंत सन्मानपूर्वक घरच्यांनी किंवा कार्यकर्त्यांनी विसर्जित करावेत. बाप्पा आपल्या पवित्र भावाचा स्वीकार करत असल्यामुळे विनाकारण कोणत्याही प्रकारची शंका न बाळगता आनंदाने बाप्पाला निरोप द्यावा.

वास्तू नियम आणि नेहमीच्या देवघरातील मूर्तींचे विसर्जन

घरातील देवघरामध्ये वर्षांनुवर्षे पूजल्या जाणाऱ्या धान्याच्या, दगडाच्या किंवा पितळेच्या मूर्तींना कधी तडा गेला किंवा त्या खंडित झाल्या, तर त्याविषयीही नियम आहेत. वास्तूशास्त्रानुसार, रोजच्या पूजेतील मूर्ती जर खंडित झाल्या असतील, तर त्या घरात ठेवणे अयोग्य मानले जाते. अशा मूर्ती देवघरामध्ये दीर्घकाळ ठेवल्यास घरातील सकारात्मक ऊर्जा कमी होते आणि अशांतता पसरू शकते.

नियमित पूजेतील खंडित मूर्तींचे योग्य विधीनुसार विसर्जन करून त्या जागी नवीन मूर्ती आणावी. अनेकदा लोक अशा मोडलेल्या मूर्ती व देवदेवतांचे फोटो वडाच्या किंवा पिंपळाच्या झाडाखाली रस्त्याच्या कडेला आणून सोडून देतात. रस्त्यावर मूर्ती उघड्या टाकणे हा देवाचा मोठा अनादर आहे. हा दोष टाळण्यासाठी संपूर्ण श्रद्धेने पाण्यातच त्यांचे विसर्जन करावे.

भाविकांनी नेहमी एका गोष्टीचे भान ठेवावे की देव हा चराचरात भरून राहिलेला आहे. मूर्ती हे फक्त त्याचे भौतिक स्वरूप असते आणि भक्ती हे त्याचे खरे मर्म असते. त्यामुळे बाप्पाची मूर्ती अनावधानाने खंडित झाल्यास कसलीही भीती उरी न बाळगता शास्त्रोक्त आणि आदरयुक्त पद्धतीचा अवलंब करून विधी पूर्ण करणे हेच खरे धर्मशास्त्र आहे.