घरात दोन गणपती असतील तर विसर्जन कसे करावे? विसर्जनाचा योग्य नियम जाणून घ्या
गणेशोत्सव हा हिंदू संस्कृतीतील अत्यंत पवित्र आणि आनंदाचा सण मानला जातो. यादरम्यान घराघरात लाडक्या बाप्पाची प्रतिष्ठापना केली जाते. परंतु, काही वेळा मनात असा प्रश्न निर्माण होतो की, जर एकाच घरात दोन गणपती मूर्ती असतील, तर त्यांचे विसर्जन कसे करावे? विसर्जनाच्या वेळी कोणती चूक टाळली पाहिजे, याबाबत अनेक भक्तांच्या मनात संभ्रम असतो.
घरात दोन गणपती मूर्ती असण्याची वेगवेगळी कारणे असू शकतात. काही वेळा घरात वर्षभर पुजली जाणारी धातूची मूर्ती असते आणि गणेशोत्सवासाठी दुसरी मातीची मूर्ती आणली जाते. तर काही कुटुंबांमध्ये कौटुंबिक परंपरेनुसार किंवा गौरी-गणपती सणामुळे एकाच वेळी दोन किंवा त्यापेक्षा जास्त मूर्ती पूजन केले जाते. या सर्व परिस्थितींमध्ये विसर्जनाचे शास्त्र आणि नियम वेगवेगळे आहेत.
धातूची आणि मातीची मूर्ती: विसर्जनाचा महत्त्वाचा नियम
भक्तांच्या घरात देवाऱ्यात वर्षभर पुजली जाणारी धातूची, पाषाणाची किंवा स्फटिकाची मूर्ती असते. ही मूर्ती कायमस्वरूपी पुजली जात असल्यामुळे तिचे कधीही पाण्यात विसर्जन करू नये, असा स्पष्ट धार्मिक संकेत आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात आपण ज्या मातीच्या किंवा शाडूच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करतो, फक्त त्याच मूर्तीचे जलामध्ये विसर्जन करणे आवश्यक असते.
देवघरातील कायमस्वरूपी धातूच्या मूर्तीला विसर्जनाच्या दिवशी विसर्जित न करता, तिचे केवळ सांकेतिक विसर्जन केले जाते. यासाठी उत्तरपूजेनंतर घरातील मुख्य व्यक्तीने धातूच्या मूर्तीला हळुवारपणे हलवून विसर्जनाच्या पाण्याला स्पर्श करावा. त्यानंतर ही मूर्ती सुती कापडाने स्वच्छ पुसून पुन्हा देवघरात मूळ ठिकाणी स्थापित करावी. या विधीमुळे बाप्पाचे विसर्जन पूर्ण मानले जाते.
गौरी-गणपती काळात दोन मूर्तींचे विसर्जन करण्याचे शास्त्र
भाद्रपद महिन्यात गौरी-गणपतीच्या उत्सवाच्या वेळी घरांमध्ये एकीकडे मुख्य गणपती आणि दुसरीकडे गौरीसोबत येतणारा छोटा गणपती अशा दोन मूर्ती असतात. गौरी-गणपतीच्या विसर्जनाच्या दिवशी या दोन्ही मूर्तींचे एकत्र विसर्जन करण्याची जुनी परंपरा आहे. काही भागांमध्ये हरतालिकेची मूर्ती किंवा गौरीसोबत आणलेला लहान गणराया एकाच दिवशी निरोप घेतात.
या धार्मिक सोहळ्यात दोन्ही मूर्तींची स्वतंत्र किंवा एकत्रित उत्तरपूजा केली जाते. दोन्ही बाप्पांना शेवटचा नैवेद्य दाखवून, त्यांची एकत्र आरती केली जाते. यानंतर विसर्जनाच्या वेळी अत्यंत आदराने दोन्ही मूर्ती एकाच जलाशयात किंवा घरच्या घरी पाण्याच्या टबमध्ये विसर्जित कराव्यात. यामुळे दोन्ही मूर्तींमधील देवत्व पाण्यात विलीन होते, अशी श्रद्धा आहे.
एकाच घरात दोन मातीचे गणपती असल्यास काय करावे?
शास्त्रानुसार एकाच देवघरात नियमितपणे दोन गणपतींचे पूजन करणे वर्ज्य मानले जाते. यामुळे घरात ऊर्जेचा समतोल बिघडू शकतो, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. मात्र, गणेशोत्सव हा एक तात्पुरता सण असल्याने, घरामध्ये दोन वेगवेगळ्या कुटुंबांचे वास्तव्य असल्यास किंवा इतर काही विशेष धार्मिक कारणांमुळे दोन मातीच्या मूर्तींची स्थापना केली जाऊ शकते.
जर एकाच घरात दोन मातीच्या गणेशमूर्ती आणल्या गेल्या असतील, तर विसर्जनाच्या दिवशी मात्र दोघांची शास्त्रोक्त पद्धतीने पूजा होणे गरजेचे आहे. कोणत्याही एका मूर्तीला दुर्लक्षित करून चालत नाही. दोघांचेही महत्त्व सारखेच असल्याने दोघांनाही स्वतंत्रपणे हळद-कुंकू, अक्षता आणि नैवेद्य अर्पण करून निरोपाचा मान दिला पाहिजे.
दोन्ही मातीच्या मूर्तींचे विसर्जन करताना त्यांना एकामागून एक किंवा वेगवेगळ्या भांड्यांमध्ये हळूवारपणे पाण्यात प्रवाहित करावे. मूर्ती विसर्जित करताना घाईगडबड करू नये किंवा पाण्यात मूर्ती टाकताना कोणतीही इजा होणार नाही याची काळजी घ्यावी. योग्य मंत्रपठण करत किंवा मनोभावे क्षमा मागून दोन्ही बाप्पांचा मंगलमय वातावरणात निरोप घ्यावा.
कौटुंबिक आणि प्रादेशिक परंपरेचे अनोखे नियम
महाराष्ट्रातील विशेषतः कोकण भागात आणि काही जुन्या घराण्यांमध्ये गणेशोत्सवाची एक अनोखी प्रथा पाहायला मिळते. यामध्ये गणेश चतुर्थीला नवीन मूर्ती आणली जाते, परंतु मागील वर्षभर कपाटात किंवा सुरक्षित स्थानी ठेवलेली जुनी मूर्ती देखील बाहेर काढली जाते. या दोन्ही मूर्तींची प्रतिष्ठापना करून त्यांचे दहा दिवस एकत्र पूजन केले जाते.
या प्रथेनुसार, नवीन बाप्पा घरात आल्यावर मागील वर्षभर पुजल्या गेलेल्या जुन्या मूर्तीचे यंदा विसर्जन केले जाते. नवीन मूर्ती विसर्जित न करता तिला पुढील एका वर्षासाठी सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जाते. अशा पद्धतीने पाळल्या जाणाऱ्या कुळाचाराला आणि रूढीला शास्त्रात अत्यंत आदराचे स्थान दिले आहे. त्यामुळे या परंपरेचे पालन करत जुन्या मूर्तीचा निरोप घ्यावा.
घरच्या घरी विसर्जन करण्याची शास्त्रोक्त पद्धत
आजच्या आधुनिक काळात पर्यावरण संवर्धनाच्या हेतूने अनेक जण घरच्या घरी बादलीत किंवा मोठ्या टबमध्ये गणेश विसर्जन करतात. शाडूच्या मातीपासून बनवलेल्या पर्यावरणपूरक मूर्तींचे घरी विसर्जन करणे अत्यंत सोपे आणि सोयीचे ठरते. घरच्या घरी शांत आणि पवित्र वातावरणात बाप्पाला निरोप देणे अनेक कुटुंबांना अधिक समाधानकारक वाटते.
विसर्जनाची विधी सुरू करण्यापूर्वी आवश्यक असलेले सर्व साहित्य जवळ घेऊन बसावे. घरातील पूजास्थान स्वच्छ करून घ्यावे आणि शांत चित्ताने पूजेला सुरुवात करावी. विसर्जनासाठी लागणारे मुख्य साहित्य आणि त्याचे धार्मिक महत्त्व खालीलप्रमाणे आहे.
पूजेचे साहित्यधार्मिक महत्त्व आणि वापरमोठा टब किंवा बादलीपवित्र पाण्याने भरून मूर्ती विसर्जित करण्यासाठी.गंगाजल आणि फुलेपाणी शुद्ध आणि सुगंधी करून त्यात चैतन्य निर्माण करण्यासाठी.अक्षता आणि हळद-कुंकूउत्तरपूजेच्या वेळी बाप्पाला शेवटचा नमस्कार अर्पण करण्यासाठी.दही-भात किंवा मोदकबाप्पाला निरोपाच्या प्रवासासाठी सोबत देण्यासाठी उत्तम शिदोरी.
पहिल्या टप्प्यात मूर्तीची नियमित पूजा करून नेहमीप्रमाणे आरती करावी. आरती झाल्यानंतर बाप्पाला दही-भात, खीर किंवा मोदकांचा अंतिम नैवेद्य दाखवावा. ज्याला आपण बाप्पाची शिदोरी मानतो, ती एका लहान वस्त्रामध्ये बांधून मूर्तीजवळ ठेवावी. त्यानंतर पूजेमध्ये घडलेल्या कोणत्याही चुकीसाठी देवाची कान पकडून किंवा हात जोडून मनोभावे क्षमा मागावी.
दुसऱ्या टप्प्यात 'उत्तरपूजा' केली जाते. यावेळी विशिष्ट मंत्रांचे पठण केले जाते किंवा मनातल्या मनात देवाचे आभार मानले जातात. विसर्जनापूर्वी गणपतीला अक्षता वाहून मूर्ती मूळ जागेवरून थोडी पुढे सरकवावी, या विधीला प्रस्थान असे म्हणतात. मूर्ती हलवून आपण बाप्पाला विसर्जनासाठी प्रस्थान करण्याची प्रार्थना करतो आणि त्याच्या प्रतिमेतील जिवंतपणा पाण्यात विसर्जित करतो.
तीसऱ्या टप्प्यात बाप्पाची मूर्ती दोन्ही हातांनी अत्यंत आदराने आणि सुरक्षितपणे उचलावी. गंगाजल आणि फुले घातलेल्या पाण्याच्या टबमध्ये मूर्ती हळूच तीन वेळा बुडवून पाण्यात पूर्णपणे विसर्जित करावी. यावेळी 'गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या' असा संपूर्ण कुटुंबाने मिळून जयघोष करावा. यामुळे आपल्या घरातील वातावरण मंगलमय होते.
चौथ्या टप्प्यात शाडूच्या मातीची मूर्ती पाण्यात पूर्णपणे विरघळल्यानंतर, त्या पाण्याचा योग्य मान राखावा. हे पवित्र पाणी कधीही नाल्यात न टाकता घरातील तुळशीच्या कुंडीत किंवा कोणत्याही चांगल्या झाडांच्या मुळाशी अर्पण करावे. यामुळे निसर्गाचे रक्षण होते आणि बाप्पाचे चैतन्य आपल्याच घरात कुंड्यांच्या रूपाने कायम राहते.
गणपती विसर्जनाच्या वेळी कोणत्या चुका पूर्णपणे टाळाव्यात?
धार्मिक विधी योग्य रीतीने पार पाडण्यासाठी काही गोष्टींची विशेष काळजी घेतली पाहिजे. विसर्जनाच्या वेळी कधीही घाईगडबड करू नये. घरातील लहान मुले किंवा ज्येष्ठ नागरिकांची गैरसोय होणार नाही, याकडे लक्ष द्यावे. मूर्ती पाण्यात बुडवताना ती अत्यंत सावधगिरीने हाताळावी, जेणेकरून मूर्तीला कोणताही धक्का बसणार नाही किंवा ती कुठेही खंडित होणार नाही.
मूर्तीवर असणारे दागिने, कडे किंवा प्लास्टिकचे कृत्रिम अलंकार विसर्जनापूर्वी काढून घ्यावेत, कारण यामुळे नैसर्गिक पाणी प्रदूषित होते आणि देवाच्या साहित्याचा अनादर होतो. विसर्जनाचे पाणी कधीही अस्वच्छ जागेत टाकू नये, तसेच उरलेले निर्माल्य नदीत टाकण्याऐवजी त्याचे कंपोस्ट खत बनवावे. या छोट्या गोष्टी पाळल्याने पूजेचे पूर्ण फळ आपल्याला मिळते.
काही घरांमध्ये भाविक विसर्जनाच्या दिवशी कडक उपवास करतात. शास्त्रानुसार असा कोणताही कडक उपवास बंधनकारक नसला, तरी सात्विक आहाराचे पालन करणे उत्तम मानले जाते. निरोपाच्या वेळी मन शांत ठेवून बाप्पाकडे कुटुंबाचा सुख, शांती आणि समृद्धीसाठी आशीर्वाद मागावा. कोणत्याही प्रकारचा वाद घालणे किंवा रागावणे पूर्णपणे टाळावे.
गणपती विसर्जनाचा मुख्य उद्देश हा बाप्पाला मनोभावे निरोप देणे आणि त्याच्या कृपाप्रसादाने घरामध्ये चैतन्य कायम राखणे हाच असतो. घरात दोन गणपती मूर्ती असल्या तरी त्यांच्यातील भक्तिभाव एकच असतो. केवळ शुद्ध भाव आणि शास्त्रशुद्ध कृतीने केलेला विधी बाप्पाला नक्कीच स्वीकार्य ठरतो. अशा रीतीने विसर्जन करून आपण आनंदात गणेशोत्सवाची सांगता करू शकतो.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
