बाप्पाला निरोप देताना शिदोरी का देतात? त्यात काय असतं? जाणून घ्या परंपरा
दरवर्षी भाद्रपद महिन्यात लाडक्या बाप्पाचे आगमन होते तेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्रात आनंदाचे आणि उत्साहाचे वातावरण असते. गौरी-गणपती विसर्जनाच्या किंवा अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी जेव्हा बाप्पाला निरोप देण्याची वेळ येते, तेव्हा प्रत्येक भक्ताचे मन हेलावून जाते. 'गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या' म्हणताना डोळे नकळत पाणावतात. या निरोपाच्या वेळी महाराष्ट्रात बाप्पाला प्रेमाने 'शिदोरी' देण्याची एक अतिशय भावुक आणि सुंदर परंपरा आजही मनोभावे जपली जाते.
पूर्वीच्या काळात जेव्हा घरातील एखादी व्यक्ती लांबच्या प्रवासाला निघायची, तेव्हा वाटेत भूक लागल्यास खाण्यासाठी घरातून काही खास अन्नपदार्थ कापडात बांधून दिले जात असत. या पारंपरिक अन्नाच्या पाकिटाला किंवा गाठोड्याला 'शिदोरी' असे म्हटले जाते. लाडका देव आणि कुटुंबाचा हक्काचा सदस्य मानल्या गेलेल्या बाप्पाला निरोप देताना देखील हिंदू संस्कृतीत हीच कौटुंबिक भावना ठेवली जाते आणि त्याच्या प्रवासासाठी विशेष शिदोरी बांधून दिली जाते.
बाप्पा आणि भक्तांमधील कौटुंबिक नाते
गणपती बाप्पा हे केवळ एक आराध्य दैवत नसून ते आपल्या घरातील एक हक्काचे सदस्य मानले गेले आहेत. महाराष्ट्रात बाप्पाकडे एखाद्या लेकीप्रमाणे म्हणजे 'माहेरवाशीण' म्हणून किंवा अत्यंत जवळच्या सदस्यासारखे पाहिले जाते. ज्याप्रमाणे माहेरी आलेली लेक सासरी निघते, तेव्हा तिचे आई-वडील अत्यंत काळजीपोटी तिच्या प्रवासासाठी तिचे आवडते पदार्थ सोबत बांधून देतात, अगदी तशीच भावुक आणि कौटुंबिक भावना बाप्पाला शिदोरी देताना प्रत्येक भक्ताच्या मनात निर्माण होते.
भारतीय संस्कृतीमध्ये 'अतिथी देवो भव' या सुंदर मूल्याला खूप मोठे आणि आदरणीय स्थान दिले गेले आहे. आपल्या दारी आलेला कोणताही गोड पाहुणा रिकाम्या पोटी किंवा रिकाम्या हाताने परत जाऊ नये, हा आपला मूळ संस्कार मानला जातो. बाप्पा जेव्हा आपल्या विसर्जनानंतर कैलासाच्या प्रवासाला निघतो, तेव्हा त्याच्या प्रवासात कोणतीही अडचण येऊ नये आणि त्याला भूक लागू नये, म्हणून भक्त अत्यंत प्रेमाने त्याचे आवडते खाद्यपदार्थ शिदोरीच्या सुंदर रूपात सोपवतात.
शिदोरीत नक्की काय दिले जाते?
बाप्पाच्या शिदोरीमध्ये प्रामुख्याने त्याचे आवडते आणि प्रवासात अजिबात खराब होणार नाहीत, असे सुके अन्नपदार्थ समाविष्ट केले जातात. यामध्ये बाप्पाचे अत्यंत प्रिय असणारे उकडीचे मोदक, लाडू, पेढे आणि गूळ-खोबरं प्रामुख्याने दिले जाते. याशिवाय काही घरांमध्ये रव्याचे किंवा बेसनाचे पौष्टिक लाडू, सुका मेवा, लाह्या आणि फळे एका पांढऱ्या किंवा पिवळ्या स्वच्छ सुती कापडात बांधून त्याची छोटीशी पोटली किंवा गाठोडी तयार केली जाते आणि मूर्तीजवळ ठेवली जाते.
काही विशिष्ट प्रांतांमध्ये विसर्जनाच्या दिवशी बाप्पासाठी दहीपोहे किंवा दहीभात शिदोरीत ठेवण्याचीही जुनी परंपरा पाहायला मिळते. हिंदू शास्त्रात नवीन प्रवास सुरू करण्यापूर्वी दही खाणे अत्यंत शुभ मानले जाते आणि पोहे किंवा भात प्रवासात पचनास हलके असतात. ही तयार केलेली गाठोडी बाप्पाच्या मूर्तीला मागच्या बाजूने त्यांच्या पाठीवर किंवा हाताजवळ एका स्वच्छ कापडाने नीट घट्ट बांधली जाते, जेणेकरून विसर्जनाच्या प्रवासादरम्यान ती मूर्तीपासून सुटी होणार नाही आणि सुरक्षित राहील.
धने आणि गूळ देण्यामागचे आध्यात्मिक कारण
बाप्पाच्या शिदोरीत प्रामुख्याने धने आणि गूळ देखील महत्त्वाचे मानून दिले जातात. या प्रथांमागे धार्मिक विश्वासासोबतच एक सुंदर आध्यात्मिक कारण दडलेले आहे. सनातन परंपरेत धने हे समृद्धी, उत्तम आरोग्य आणि संपत्तीचे प्रतीक मानले जातात. असे मानले जाते की, धने आपल्या घरात स्थिर लक्ष्मीचा वास ठेवतात. तर गूळ हा संसारातील गोडवा आणि अखंड सुखाचे रूप मानला जातो. याद्वारे भक्तांकडून घरात सुख-समृद्धीचे आशीर्वाद मागितले जातात.
या पारंपरिक प्रथांमागे केवळ धार्मिकच नाही तर पूर्वीचे वैज्ञानिक आणि आरोग्यविषयक उत्तम विचार देखील दडलेले पाहायला मिळतात. भाद्रपद महिन्यात ऋतूबदल होत असतो. पावसाळ्यानंतर येणारा हा काळ संसर्गजन्य आजारांचा आणि शरीरातील उष्णता वाढवणारा असतो. अशा वातावरणात पचनक्रिया सुधारण्यासाठी आणि उष्णता शांत करण्यासाठी धने अन् गूळ फायदेशीर मानले जातात. आपल्या आराध्य दैवताला कौटुंबिक जिवंत घटक समजून त्याला ऋतुमानानुसार आवश्यक अन्न देण्याची ही भक्तांची प्रेमळ पद्धत आहे.
विसर्जनाच्या वेळी शिदोरीचे काय करावे?
पारंपरिक काळात ही धान्याची आणि लाडूंची शिदोरी बाप्पाच्या मूर्तीसोबत बांधून पाण्यात विसर्जित केली जात असे. जलचरांना या अन्नाचा लाभ व्हावा आणि निसर्गाचे चक्र सुरळीत चालावे, हा त्यामागचा एक व्यापक पर्यावरणस्नेही विचार असायचा. परंतु, सद्यस्थितीत नद्या, तलाव आणि पाण्याचे इतर नैसर्गिक साठे प्रदूषित होऊ नयेत म्हणून लोकांनी विसर्जनाच्या पद्धतीमध्ये काही पोषक बदल केले असून आता पर्यावरणपूरक विसर्जन संकल्पनेला समाजात अधिक महत्त्व दिले जाते.
सध्याच्या काळात अनेक सुजाण नागरिक बाप्पाची शिदोरी पाण्यात थेट विसर्जित करण्याऐवजी ती विसर्जनापूर्वी एका वेगळ्या पात्रात काढून ठेवतात. विसर्जनाचा मुख्य धार्मिक विधी पूर्ण झाल्यानंतर, ही शिदोरी आजूबाजूच्या गरजू लहान मुलांना किंवा गरिबांना प्रसादाच्या रूपात अत्यंत आदराने वाटली जाते. यामुळे पाण्याचे प्रदूषण तर टळतेच, शिवाय अन्न वाया न जाता कोणाच्या तरी कामी येते. या कल्याणकारी कृतीने विघ्नहर्ता बाप्पा भक्तांवर अधिक प्रसन्न होईल, यात शंका नाही.
भक्ती आणि परंपरेचा सुरेख संगम
बाप्पाला निरोप देताना शिदोरी देण्याची ही जुनी पद्धत दर्शवते की आपली संस्कृती मानवी नात्यांना आणि कौटुंबिक मूल्यांना किती उच्च स्थान देते. आपण परमेश्वराला केवळ एका मूर्तीत न पाहता आपल्या दैनंदिन कौटुंबिक भावनांशी त्याला अतूटपणे जोडतो. ही गोड परंपरा कुटुंबात एकोपा निर्माण करते आणि लहान मुलांवर देखील सुंदर संस्कार घडवते. निरोपाच्या क्षणी पाळली जाणारी ही परंपरा समाजातील आपुलकी आणि मानसिक जपवणूक अधिक वाढवण्यास मोलाचे योगदान देते.
लाडक्या गणरायाचा हा निरोप सोहळा नेहमीच डोळ्यात अश्रू आणणारा आणि मन भावुक करणारा असतो. पण शिदोरी घेऊन जाणारा बाप्पा आपल्या आयुष्यातील सर्व प्रकारची संकटे दूर करतो आणि आपल्या घरात सुख-समृद्धीचे अखंड वरदान ठेवून जातो. 'पुढच्या वर्षी लवकर या' या आशेसह बाप्पाला दिली जाणारी ही शिदोरी आपल्या मनातही वर्षभरासाठी भक्तीची, प्रेमाची आणि विश्वासाची समृद्ध शिदोरी साठवून ठेवते, जी आपल्याला पुढील प्रवासात नेहमीच सकारात्मक आणि नवी ऊर्जा देते.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
