पूजेची सांगता मंत्रपुष्पांजलीनेच का? जाणून घ्या यामागचे आध्यात्मिक महत्त्व आणि योग्य पद्धत
मंत्रपुष्पांजली हा शब्द प्रामुख्याने 'मंत्र', 'पुष्प' आणि 'अंजली' या तीन शब्दांच्या संयोगातून बनला आहे. याचा सोपा अर्थ म्हणजे, 'वैदिक मंत्रांच्या पवित्र साक्षीने आपल्या दोन्ही हातांच्या ओंजळीतून ईश्वराला फुले वाहणे'. हिंदू धर्मशास्त्रानुसार, देवपूजेच्या मुख्य सोळा उपचारांपैकी (षोडशोपचार पूजा) हा सर्वात शेवटचा आणि अतिशय महत्त्वाचा मानला जाणारा विधी आहे. पूजेतील कोणत्याही चुका पूर्ण करण्यासाठी मंत्रपुष्पांजली म्हटले जाते.
मंत्रपुष्पांजलीचे मूळ आणि आध्यात्मिक महत्त्व
अनेकांना वाटते की मंत्रपुष्पांजली हे केवळ एक स्वतंत्र स्तोत्र आहे. मात्र, वास्तवात हे एक सलग सूक्त नसून अत्यंत वैविध्यपूर्ण असे संकलन आहे. ऋग्वेद, शुक्ल यजुर्वेद, तैत्तिरीय आरण्यक आणि ऐतरेय ब्राह्मण अशा वेगवेगळ्या प्राचीन वैदिक ग्रंथांमधील निवडक आणि शक्तिशाली मंत्र एकत्र करून ही रचना बनवली गेली आहे. ज्यामुळे पूजास्थानी शांतता आणि सकारात्मकता निर्माण होते.
या मंत्रपुष्पांजलीमध्ये एकूण चार प्रमुख श्लोकांचा समावेश होतो, ज्यांचा अर्थ अत्यंत सखोल आहे. यातील मुख्य पहिला श्लोक 'यज्ञेन यज्ञमयजंत देवा...' हा आपल्याला देव व यज्ञाच्या परस्पर संबंधांबद्दल माहिती देतो. देव यज्ञाच्या माध्यमातूनच या विराट विश्वाचे चक्र चालवतात, असे यात म्हटले असून मानवी जीवनात नि:स्वार्थी उपक्रमांचे व यज्ञाचे महत्त्व यामधून अधोरेखित केले आहे.
त्यानंतर येणारा दुसरा श्लोक 'राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने...' हा कुबेराला म्हणजेच देवेंद्राच्या ऐश्वर्याचे रक्षक असलेल्या वैश्रवणाला समर्पित आहे. कुबेर हा धन आणि समृद्धीचा अधिपती आहे. या श्लोकाद्वारे आपण कुबेराकडे प्रार्थना करतो की, त्याने आपल्या सर्व सात्विक कर्म आणि कर्तव्यांना पूर्ण करण्याचे बळ द्यावे, ज्याने मानवी जीवनातील दारिद्र्य नष्ट होऊन सुख-वैभव लाभेल.
मंत्रपुष्पांजलीतील तिसरा आणि सर्वात महान भाग 'स्वस्ति साम्राज्यं भौज्यं...' हा केवळ व्यक्तीपुरता मर्यादित नसून व्यापक कल्याणाची भावना मांडतो. आपले साम्राज्य सुरक्षित असावे, प्रजा नेहमी सुखी-समृद्ध असावी आणि राजा प्रजाहितदक्ष तसेच न्यायप्रिय असावा, अशी ही देशव्यापी प्रार्थना आहे. यामध्ये भारतीय संस्कृतीतील 'वसुधैव कुटुंबकम्' म्हणजेच संपूर्ण जगाला आपले मानण्याचा उद्दात्त विचार दिसून येतो.
मंत्रपुष्पांजली म्हणण्याची योग्य रीत आणि नियम
कोणत्याही वैदिक मंत्राचा किंवा प्रार्थनेचा योग्य परिणाम मिळवण्यासाठी तो अत्यंत आदराने आणि अचूक पद्धतीने म्हणणे गरजेचे आहे. घाईघाईने ही पूजा संपन्न केल्यास आपल्याला अपेक्षित आध्यात्मिक शांतता आणि आनंद मिळत नाही. म्हणूनच शास्त्रात अक्षता आणि फुले वाहण्याची एक विशिष्ट शास्त्रशुद्ध पद्धत सांगितलेली आहे.
आरत्या पूर्ण झाल्यावर सर्वांनी अत्यंत प्रसन्न मनाने आणि ताठ उभे राहावे. त्यानंतर दोन्ही हातांचे तळवे एकत्र जुळवून त्यांची एक खोलगट ओंजळ तयार करावी. या ओंजळीमध्ये काही ताजी फुले आणि अक्षता (हळद-कुंकू लावलेले अखंड तांदूळ) घ्याव्यात. ही ओंजळ छातीच्या जवळ मध्यभागी संपूर्ण आदरभावाने धरून ठेवावी.
ओंजळ धरल्यानंतर मंत्रपुष्पांजली म्हणण्यास सुरुवात करावी. पठण करताना घाई न करता प्रत्येक शब्दाचा उच्चार स्पष्ट आणि स्वरांच्या योग्य नियमांनुसार करावा. ही केवळ एक साधी मंत्ररचना नसून तो आपल्या भक्तीचा देवाशी साधलेला पवित्र संवाद आहे. त्यामुळे धीम्या आणि गंभीर सुरात मनापासून मंत्र म्हणावेत.
मंत्रांचे पठण संपूर्ण संपल्यानंतर काही सेकंद शांत राहावे आणि मनात आपल्या संपूर्ण कुटुंबाच्या तसेच विश्वाच्या शांती व समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी. यावेळी मनामध्ये अहंकाराचा पूर्ण त्याग करून निस्सीम शरणागती असावी. या ध्यानस्थ स्थितीमुळे घरामध्ये प्रचंड मानसिक आणि आध्यात्मिक ऊर्जा प्रवाहित होते.
सर्वात शेवटी 'श्री शुभं भवतु' किंवा 'गणपती बाप्पा मोरया' म्हणत नम्रतेने दोन्ही हातांंमधील फुले व अक्षता देवाच्या चरणांवर अतिशय हळुवारपणे अर्पण कराव्यात. त्यानंतर मनोभावे दंडवत प्रणाम करून पूजेतील सर्व ज्ञात-अज्ञात चुकांबद्दल क्षमा मागावी. अशा प्रकारे हा सुंदर आणि मंगल विधी पूर्ण होतो.
थोडक्यात सांगायचे तर, मंत्रपुष्पांजली ही केवळ सवयीचा भाग नसून जीवाचे शिवाशी नाते जोडणारी अत्यंत उच्च स्तराची कृतज्ञता आहे. बाप्पाच्या आशीर्वादाची प्रत्यक्ष अनुभूती घेण्यासाठी आणि घरातील नकारात्मक ऊर्जा नष्ट करण्यासाठी ही योग्य रीत अतिशय महत्त्वाची ठरते. त्यामुळे, पुढील प्रत्येक पूजेमध्ये भावपूर्ण आणि शास्त्रशुद्ध पद्धतीने मंत्रपुषांजली पठण नक्की करा.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
