गौरी-गणपतीच्या नैवेद्याचे ताट कसे वाढावे? कोणता पदार्थ कुठे ठेवायचा, जाणून घ्या
महाराष्ट्रात गणेशोत्सव आणि गौरी आवाहनाचा सण अतिशय आनंदाने साजरा केला जातो. या दिवसांमध्ये लाडक्या बाप्पासाठी आणि गौराईसाठी विविध प्रकारचे नैवेद्याचे पदार्थ अत्यंत श्रद्धेने तयार केले जातात. सणांच्या या दिवसांमध्ये केवळ स्वादिष्ट भोजन बनवणे पुरेसे नसते, तर ते देवासमोर शास्त्रोक्त पद्धतीने वाढणेही तितकेच महत्त्वाचे मानले जाते.
आपल्या संस्कृतीत देवाचा महाप्रसाद वाढण्याचे काही विशिष्ट नियम सांगण्यात आले आहेत. नैवेद्याचे पान किंवा ताट वाढताना कोणत्या दिशेला कोणता पदार्थ असावा, यामागे एक वैज्ञानिक आणि आध्यात्मिक विचार दडलेला आहे. या नियमांचे अचूक पालन केल्याने कुटुंबात सुख-समृद्धी नांदते आणि आपल्या पूजेचे पूर्ण फळ आपल्याला मिळते.
केळीच्या पानाचे महत्त्व आणि प्राथमिक स्वच्छता
गौरी-गणपतीच्या पूजेमध्ये देवाला नैवेद्य दाखवण्यासाठी केळीच्या पानाला सर्वोच्च मान दिला गेला आहे. केळीचे पान अत्यंत पवित्र मानले जाते, ज्यामुळे त्यात वाढलेले अन्न सात्विक ऊर्जा आकर्षित करते. आयुर्वेदात आणि विज्ञानातही केळीच्या पानावर जेवण्याचे अनेक आरोग्यदायी फायदे सांगण्यात आले आहेत, जे मनाला आणि शरीराला ताजेतवाने करतात.
देवाला नैवेद्य वाढण्यापूर्वी केळीचे पान स्वच्छ धुवून आणि अलगद कोरडे करून घेतले पाहिजे. पान मांडताना केळीच्या पानाचे बारीक टोक नेहमी देवाच्या किंवा बसणाऱ्याच्या डाव्या बाजूला ठेवावे, तर पानाचा मोठा आणि पसरट भाग उजव्या बाजूला असावा. उभे किंवा आडवे पान मांडण्याची पद्धत प्रांतानुसार स्वीकारली जाते.
नैवेद्याचे ताट किंवा केळीचे पान कधीही थेट जमिनीवर किंवा फरशीवर ठेवू नये. देवासमोर आधी स्वच्छ लाकडी पाट, चौरंग किंवा सुबक चौक मांडून त्यावर ताट ठेवावे. त्यानंतर या चौरंगाभोवती सुंदर रांगोळी काढून त्यावर शुद्ध पाण्याचे मंडल करावे आणि मगच नैवेद्याचे ताट त्यावर ठेवून पूजा संपन्न करावी.
दिशा आणि स्थानवाढावयाचे विशिष्ट पदार्थडावी बाजूलिंबाची फोड, सात्विक चटणी, कोशिंबीर, लोणचे, पापड, कुरडई, भजी, अळूवडी आणि कोथिंबीर वडी.उजवी बाजूसुक्या सुबक भाज्या, रस्सा भाजी, कढी, हरभऱ्याची उसळ, रानभाज्या आणि विशेष डाळींची आमटी.मध्यभागसाधा पांढरा भात, पिवळेमुद वरण, मसाले भात, मऊ पुरणपोळी, चपाती किंवा पुऱ्या आणि लाडके मोदक.वरची बाजूतांदळाची गोड खीर, श्रीखंड, पंचामृत आणि साजूक तुपाची वाटी.
डाव्या बाजूला कोणते पदार्थ वाढावेत?
आपल्या संस्कृतीत संपूर्ण जेवणाचे ताट उजव्या आणि डाव्या अशा दोन मुख्य भागांमध्ये विभागले गेले आहे. आपल्या डाव्या बाजूला नेहमी हलके आणि तोंडी लावणारे तोंडी लावणीचे पदार्थ वाढण्याची जुनी प्रथा आहे. यामध्ये प्रामुख्याने रसाळ लिंबाची फोड वाढली जाते, जी जेवणाची चव सुलभ करण्यास विशेष मदत करते.
लिंबाजवळ पारंपरिक पद्धतीने बनविलेले विविध घरगुती प्रकारचे लोणचे, ओली खोबऱ्याची चटणी किंवा शेंगदाण्याची सात्विक चटणी डाव्या बाजूला वाढावी. त्यानंतर वेगवेगळ्या प्रकारच्या कोशिंबिरी, जसे की काकडीची दह्यातील कोशिंबीर डाव्या बाजूलाच ठेवावी. गौरी-गणपतीचा नैवेद्य पूर्णपणे सात्विक आणि शुद्ध असल्यामुळे कोशिंबिरीमध्ये कांदा किंवा लसूण यांचा वापर कधीही करू नये.
डाव्या बाजूच्या कोपऱ्यात नेहमी कुरकुरीत तळलेले पदार्थ जसे की कुरडई, तांदळाचे पापड आणि भज्यांचे प्रकार वाढावेत. गौरी-गणपतीच्या पारंपरिक जेवणात अळूवडी लागतेच, त्यामुळे ती देखील याच डाव्या बाजूला क्रमाने मांडली जाते. हे सर्व तोंडी लावण्याचे पूरक पदार्थ डाव्या बाजूला ठेवल्याने पानाला एक सुंदर सुबकता लाभते.
उजव्या बाजूला कोणत्या पदार्थांची जागा असते?
आपला उजवा हात मुख्य जेवणासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असल्यामुळे, उजव्या बाजूला नेहमी सर्व मुख्य आणि जड पदार्थ वाढले जातात. यामध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या सुक्या भाज्या आणि रस्सा भाज्यांचा समावेश केला जातो. गौरी आवाहनाच्या जेवणात पिवळ्या सुक्या बटाट्याची भाजी किंवा लाल भोपळ्याची भाजी उजव्या बाजूला वाढण्याची परंपरा आहे.
ज्येष्ठा गौरीच्या महानैवेद्याच्या वेळी सोळा प्रकारच्या रानभाज्यांची एकत्र केलेली सुकी भाजी उजव्या बाजूला वाढणे अत्यंत शुभ मानले जाते. या सुक्या भाजीच्या शेजारीच सुबक वाट्यांमध्ये रस्सा भाजी, उसळ किंवा हरभऱ्याची डाळ घातलेली आमटी ठेवली जाते, ज्यामुळे पानाची उजवी बाजू अतिशय परिपूर्ण आणि समृद्ध दिसते.
उजव्या बाजूच्या वरील भागात गोड पक्वान्ने, जसे की तांदळाची मऊ खीर, गव्हाची खीर किंवा श्रीखंड यांच्या वाट्या ठेवाव्यात. बाप्पाच्या नैवेद्यात असणारी सुक्या खोबऱ्याची खीर किंवा डिंकाचे लाडू देखील याच उजव्या भागात मांडले जातात. सर्व द्रव पदार्थांच्या वाट्या नेहमी उजव्या बाजूला वरच्या कडेने मांडल्याने जेवताना सोयीचे होते.
मध्यभाग आणि मुख्य भोजनाचे स्थान
केळीच्या पानाच्या अगदी मध्यभागी मुख्य अन्नाची मांडणी केली जाते, ज्याला आपण 'पूर्णब्रह्म' असे मानतो. सर्वात आधी पानाच्या बरोबर मध्यभागी पांढऱ्याशुभ्र आणि गरमागरम साध्या भाताची सुंदर मुद पाडावी. या भाताच्या मुदीवर पिवळेधमक वरण घालून त्यावर साजूक तुपाची धार सोडावी, कारण तुपाशिवाय साध्या भाताचा देव स्वीकार करत नाही.
जर आपण सणाकरिता खास मसाले भात किंवा ओल्या खोबऱ्याचा गोड भात तयार केला असेल, तर तो साध्या भाताच्या डाव्या किंवा उजव्या बाजूला थोडा पुढे वाढावा. मसाले भातावरही तुपाची धार सोडणे अत्यंत तृप्तिदायक मानले जाते. मध्यभागी असणाऱ्या या पवित्र भाताच्या रचनेमुळे संपूर्ण नैवेद्याच्या ताटाला एक अलौकिक सौंदर्य प्राप्त होते.
भाताच्या शेजारीच गौरी-गणपतीचे मुख्य पक्वान्न म्हणजेच मऊ सुत पुरणपोळी किंवा बाप्पाचे लाडके उकडीचे मोदक साजूक तुपासह ठेवावेत. पुरणपोळीची आकर्षक घडी करून आणि मोदकांवर भरपूर साजूक तूप ओतून ते मध्यभागी सजवावेत. जर आपण पुरी बनवली असेल, तर तिचीही सुबक घडी करून भाताच्या अगदी जवळ ठेवावी.
नैवेद्य अर्पण करताना पाळावयाचे शास्त्रोक्त नियम
गौरी आणि गणपती बाप्पाला नैवेद्य दाखवताना काही महत्त्वाचे पारंपरिक नियम अत्यंत श्रद्धेने पाळणे गरजेचे आहे. यामध्ये सर्वात मुख्य नियम म्हणजे, नैवेद्याच्या ताटात अप्रत्यक्षपणे पांढरे सुके मीठ कधीही वाढू नका. देवाला अर्पण केल्या जाणाऱ्या नैवेद्यात मीठ थेट वाढणे निषिद्ध मानले जाते, म्हणून चुकूनही पानावर वेगळे मीठ ठेवू नये.
नैवेद्याचे सुबक पान तयार झाल्यावर पानावरील भातावर, पुरणपोळीवर आणि विशेषतः मोदकावर किंवा खीर विधीवर ताजे तुळशीचे पान ठेवावे. तुळशीच्या पवित्र पानाशिवाय देव नैवेद्याचा स्वीकार करत नाहीत आणि अन्नाची शुद्धता पूर्ण होत नाही अशी श्रद्धा आहे. तुळशीचे पान अन्नाला अधिक सात्विक बनवते आणि त्यामुळे नैवेद्याला पूर्णता प्राप्त होते.
तयार केलेले नैवेद्याचे ताट नेहमी देवाच्या उजव्या बाजूला ठेवावे, जेणेकरून देवाला ते सहजतेने ग्रहण करता येईल. ताट ठेवल्यानंतर आपल्या उजव्या हातात थोडे स्वच्छ पाणी घेऊन ताटाभोवती डावीकडून उजवीकडे सावकाश गोल फिरवावे. या क्रियेला 'पाण्याचा वेढा' असे म्हटले जाते, ज्याद्वारे आपण मनापासून आपले अन्न देवाला समर्पित करतो.
देवाला नैवेद्य अर्पण करताना डोळे बंद करून किंवा देवाकडे पाहात प्राणांचे स्मरण करावे आणि मनोभावे मंत्र म्हणावेत. जर मंत्र येत नसतील, तर शुद्ध अंतःकरणाने बाप्पाला प्रेमाने जेवण्याची विनंती करावी. नैवेद्य दाखवल्यानंतर ते ताट लगेच देवासमोरून उठवून बाजूला न काढता किमान दहा ते पंधरा मिनिटे तिथेच राहू द्यावे.
नैवेद्य बनवताना घ्यावयाची काळजी
नैवेद्याचा स्वयंपाक घरगुती स्वयंपाकघरात तयार करताना घरामध्ये संपूर्ण स्वच्छता आणि मनाची प्रसन्नता असणे अत्यंत आवश्यक आहे. स्वयंपाक करणाऱ्या सुगृहिणीने स्वतः स्वच्छ स्नान करून आणि धुतलेली वस्त्रे परिधान करूनच भोजनाची सर्व तयारी करावी. स्वयंपाक करत असताना मनात अखंडपणे देवाचे नामस्मरण करावे, ज्यामुळे अन्नामध्ये दैवी ऊर्जा निर्माण होते.
नैवेद्याचे जेवण बनवताना अत्यंत महत्त्वाचा नियम म्हणजे अन्न शिजवताना ते कधीही चाखून किंवा उष्टे करून पाहू नये. देवाला नैवेद्य अर्पण करेपर्यंत त्यावर कोणाचीही चव किंवा दृष्टी नसावी, कारण ते अशुद्ध मानले जाते. स्वयंपाक पूर्ण झाल्यावर देवाला धूप दाखवून देशात सुख-समृद्धी टिकवून ठेवण्यासाठी प्रार्थना करावी.
भाद्रपद महिन्यातील हा गौरी-गणपतीचा सुंदर उत्सव संपूर्ण कुटुंबाला एकत्र आणणारा जिव्हाळ्याचा बंध आहे. या मंगलमय दिनी शास्त्रानुसार आणि पारंपरिक नियमांनुसार अन्नाची योग्य मांडणी करून नैवेद्य दिल्यास बाप्पा आणि गौरी माता आपल्याला उत्तम आरोग्य, शांतता अन् समाधानाचा आशीर्वाद देतात. या निग्रहाचे आवर्जून पालन करून यंदाचा नैवेद्य अधिक फलदायी बनवावा.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
