लाडक्या दीड दिवसाच्या गणपतीचे विसर्जन घरी कसे करावे? जाणून घ्या शास्त्रोक्त आणि सोपी पद्धत
गणेशोत्सवाच्या मंगलमयी काळात लाडक्या गणपती बाप्पाच्या आगमनाने चराचरात आनंदाचे वातावरण निर्माण होते. मात्र, दीड दिवसांच्या गणपतीचे व्रत करणाऱ्या भाविकांसाठी हा आनंदकाळ अत्यंत मर्यादित असतो. दीड दिवसाचा लाडका गणपती जेव्हा निरोप घेतो, तेव्हा घरातील लहानथोर सर्वच भाविकांचे डोळे पाणावतात. म्हणूनच, या विघ्नहर्त्याला निरोप देताना कोणतीही त्रुटी राहू नये आणि त्याचे विसर्जन शास्त्रोक्त पद्धतीने व्हावे, यासाठी काही सोप्या आणि घरगुती पद्धती समजून घेणे आवश्यक ठरते.
धार्मिक मान्यतांनुसार, दीड दिवसाच्या बाप्पाच्या विसर्जनामागे अत्यंत शास्त्रोक्त विचार दडलेला आहे. पार्थिव गणेश चतुर्थी पूजेमध्ये तिथीनुसार एकूण पाच प्रहरांचा काळ हा साधारणपणे छत्तीस तासांचा म्हणजेच दीड दिवसांचा ठरतो. या पावन काळात बाप्पाची मनोभावे सेवा केली जाते. सध्याच्या काळात प्रदूषण टाळण्यासाठी आणि बाप्पाचा आदर राखण्यासाठी मोठ्या जलाशयांवर जाण्याऐवजी आपल्या राहत्या घरातच पर्यावरणपूरक पद्धतीने विसर्जन करण्याची संकल्पना अधिक लोकप्रिय आणि सोयीस्कर ठरत आहे.
घरच्या घरी विसर्जन करताना शास्त्रोक्त विधींचे पालन करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच आपल्या भावना आणि श्रद्धा जपविणेही मोलाचे असते. पूर्वीच्या काळी नदी किंवा विहिरीवर जाऊन विसर्जन करण्याची मोठी परंपरा होती. मात्र, वाढते नागरीकरण आणि पाण्याचे प्रदूषण पाहता, घरगुती विसर्जन हा एक सर्वमान्य पर्याय बनला आहे. यामुळे गर्दीत जाण्याची दगदग वाचते आणि आपण कुटुंबाच्या सोयीनुसार प्रसन्न वातावरणात शांतपणे हा अतिशय भावनिक निरोप विधी पार पाडू शकतो.
बाप्पाच्या उत्तरपूजेची शास्त्रोक्त पद्धत
लाडक्या बाप्पाला निरोप देण्यापूर्वी उत्तरपूजा करणे हा सर्वाधिक महत्त्वाचा भाग मानला जातो. यासाठी घरामध्ये सकाळी किंवा शुभ मुहूर्तावर सर्व तयाऱ्या पूर्ण कराव्यात. पूजेचे पान, नैवेद्याचे ताट, आरतीचे साहित्य, फुले आणि अक्षता चौरंगाजवळ व्यवस्थित ठेवाव्यात. विसर्जन पूजेला बसण्यापूर्वी घरातील मुख्य व्यक्तीने किंवा यजमानाने स्वच्छ स्नान करून सुती वस्त्र धारण करावे. संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र बसून ही उत्तरपूजा केली तर घरात सकारात्मक लहरींचे प्रमाण अधिक वाढते.
सुरुवातीला बाप्पाच्या पाठीवर म्हणजेच पाटावर थोडेसे कुंकू लावून हळद-कुंकू आणि अक्षता वाहून पूजा करा. बाप्पाला प्रिय असणारे मोदक, लाडू, पेढे किंवा पंचामृताचा मनसोक्त नैवेद्य मनापासून अर्पण करा. यानंतर अतिशय नम्र भावाने संपूर्ण घराण्यासाठी सुख, शांती आणि समृद्धी चिंतून नैवेद्य दाखवावा. घरातील सदस्यांनी बाप्पाच्या चरणांवर ताजी फुले आणि दुर्वांची जुडी अर्पण करावी आणि वर्षभरात अनवधानाने झालेल्या सर्व लहानमोठ्या चुकांसाठी देवाकडे मनापासून क्षमा मागून प्रार्थना करावी.
उत्तरपूजेचा अविभाज्य भाग म्हणजे श्री गणेशाची आरती होय. धूप आणि कापूर लावून संपूर्ण कुटुंबासह अत्यंत भक्तीभावाने आरती म्हणावी. आरतीच्या दरम्यान शंखनाद किंवा टाळ्यांचा गजर करावा, ज्यामुळे घरातील नकारात्मकता नष्ट होते. आरती पूर्ण झाल्यावर बाप्पाला कापराची आरती दाखवावी आणि सर्वांनी नम्रपणे नमस्कार करावा. आरतीनंतर बाप्पाचे विसर्जन करण्याचे मंत्र किंवा साधे मराठीत निरोप देण्याचे मंत्र घरामध्ये म्हटले तर विधीला एक वेगळीच पवित्रता प्राप्त होते.
घरच्या घरी पर्यावरणपूरक विसर्जन पद्धत
आरतीची सांगता झाल्यावर मुख्य विसर्जन विधीला प्रत्यक्ष सुरुवात होते. यासाठी पूजकाने चौरंगावरील गणपती बाप्पाच्या मूर्तीला आपल्या उजव्या हाताने अत्यंत हलकेच थोडेसे पुढे सरकवावे. या प्रक्रियेला 'मूर्ती हलवणे' म्हणजेच प्रस्थान विधी असे म्हटले जाते. प्रस्थान करण्यापूर्वी बाप्पाच्या समोर प्रवासाची शिदोरी म्हणून दही-पोहे आणि गूळ- खोबऱ्याचा नैवेद्य एका लहान वाटीत किंवा पानात ठेवावा, जेणेकरून बाप्पाचा परतीचा प्रवास अत्यंत गोड आणि सुखाचा होईल अशी धारणा आहे.
घरच्या घरी विसर्जन करण्यासाठी प्लॅस्टिकची किंवा धातूची स्वच्छ मोठी बादली किंवा कुंड निवडावी. त्यामध्ये शुद्ध आणि ओसंडून न वाहणारे पाणी भरावे. या पाण्यात थोडे गंगाजळ, चंदन, हळद आणि काही सुगंधी गुलाबाच्या पाकळ्या टाकाव्यात. साध्या पाण्याच्या या पात्राला मानभावे नमस्कार करून देवी गंगा आणि वरुणाचे आवाहन करावे. यानंतर बाप्पाची मूर्ती अतिशय सन्मानाने आणि सावधगिरीने उचलून, पाण्यात हळूवारपणे विसर्जित करावी आणि मूर्ती संपूर्णपणे बुडेल याची काळजी घ्यावी.
जर बाप्पाची मूर्ती शाडूच्या मातीची अर्थात पर्यावरणपूरक असेल, तर ती पाण्यात विरघळायला काही तासांचा अवधी लागतो. माती पूर्णपणे विरघळल्यानंतर त्या पात्रातील पवित्र पाणी आणि मातीचा उपयोग घरातील झाडांच्या कुंडीत घालावा. तुळशीच्या झाडात किंवा बागेतील फुलांच्या रोपांना हे पवित्र पाणी दिल्याने बाप्पा आपल्याच घरात कोणत्या ना कोणत्या रूपात कायम वास करत राहतो, अशी भक्तांची भावना असते. या पद्धतीमुळे सांडपाण्यात किंवा कचऱ्यात बाप्पाचे अवशेष न जाता अतिशय योग्य विलेवाट लावली जाऊ शकते.
विसर्जन करताना पाळावयाचे महत्त्वाचे नियम
धार्मिक दृष्टिकोनातून विसर्जनाच्या प्रक्रियेत काही विशेष नियमांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे. बाप्पाची मूर्ती जेव्हा आपण घरातून बादली किंवा कुंडात नेण्यासाठी उचलतो, तेव्हा मूर्तीचे तोंड नेहमी आपल्या घराच्या देशाने म्हणजेच कुटुंबातील सदस्यांकडे असावे. बाप्पाची पाठ घराकडे असू नये, कारण जाताना बाप्पा आपल्या घरातील शांतता आणि ऐश्वर्य घेऊन जातो अशी समजूत आहे. तसेच संपूर्ण पूजा संपून विसर्जन होईपर्यंत कुणीही पायामध्ये चप्पल किंवा बूट घालू नयेत.
विसर्जनाचे काम घरातील पुरुष किंवा महिला दोन्ही करू शकतात, यात कोणताही भेदभाव मानला गेलेला नाही. केवळ मनात भक्ती आणि शुद्धता राखणे महत्त्वाचे असते. विसर्जनाच्या आधी नारळ आणि सुपाचा विडा बाप्पाच्या चरणाशी ठेवून त्याचे धार्मिक महत्त्व जपले पाहिजे. घरच्या या विधीमध्ये घरातील लहान मुलांना आवर्जून समाविष्ट करून घ्यावे, जेणेकरून आपल्या पुढच्या पिढीलाही पर्यावरणाची जाणीव आणि सणांचे महत्त्व चांगल्या रीतीने समजेल आणि ते बाप्पाशी भावनिकदृष्ट्या अधिक जोडले जातील.
भाद्रपद महिन्यातील हा उत्सव केवळ धार्मिक विधीपुरता मर्यादित नसून, घराघरांना जोडणारा एक मोठा सोहळा ठरतो. आजकाल घरामध्येच गणपती स्थापन करून तिथेच विसर्जन करण्याच्या प्रवृत्तीत वाढ झाली आहे. या पर्यावरणपूरक विसर्जनामुळे नद्यांचे प्रदूषण वाचते, शिवाय आपले आराध्य दैवत रस्त्यांच्या कडेला किंवा कचऱ्यात जाण्यापासून सन्मानाने वाचते. यामुळे मनात मिळणारे समाधान अत्यंत मोठे आणि बाप्पालाही अधिक भावणारे असते.
लाडक्या बाप्पाला अत्यंत श्रद्धेने आणि शांततेत निरोप दिल्यामुळे घरामध्ये सकारात्मक ऊर्जेचा संचार होतो. दीड दिवसांच्या या छोट्याशा उत्सवातून भक्तांना मिळणारा आत्मीक आनंद आणि समाधान खरोखर मोलाचे असते. घरातच अत्यंत शिस्तबद्ध आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने केलेले हे विसर्जन केवळ धार्मिकता पूर्ण करत नाही, तर आपले सजग नागरिक असण्याची साक्ष देखील देते. "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!" या याचनेने बाप्पाचा हा निरोप सोहळा अत्यंत शांततेत पूर्ण होतो.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
