कचऱ्यातून भक्तीचा सोहळा! निर्माल्यापासून साकारली १६ फुटी 'इच्छापूर्ती' गणपतीची भव्य मूर्ती
गणेशोत्सवाच्या काळात देवाला वाहिलेली लाखो टनाने फुले नंतर कचरा किंवा पाण्याच्या प्रदूषणाचे कारण बनतात. मात्र, नवी मुंबईत या फुलांच्या कचऱ्याला (निर्माल्य) भक्ती आणि सर्जनशीलतेची जोड देऊन एक अनोखा पर्यावरणपूरक उपक्रम राबवला गेला आहे. कोपरखैरणे येथील 'मौर्या सांस्कृतिक क्रीडा मंडळा'ने मागील वर्षी गोळा केलेल्या तब्बल एक टन निर्माल्यापासून चक्क १६ फुटी 'इच्छापूर्ती' गणपतीची भव्य मूर्ती साकारली आहे.
हा उपक्रम केवळ श्रद्धेचा भाग नसून, पर्यावरणाचा सातत्याने होत असलेला ऱ्हास आणि जलप्रदूषणाच्या समस्येवर एक उत्तम उपाय म्हणून समोर आला आहे. मंडळाच्या गणेशोत्सवाचे हे रौप्य महोत्सवी २५ वे वर्ष असून, या विशेष निमित्ताने त्यांनी कचऱ्यातून भव्य आणि सुंदर कलाकृती कशी निर्माण करता येते, याचे ज्वलंत उदाहरण संपूर्ण मुंबई आणि नवी मुंबईकरांसमोर ठेवले आहे.
कशी मिळाली निर्माल्यापासून मूर्ती बनवण्याची प्रेरणा?
या अभूतपूर्व संकल्पनेची सुरुवात कशी झाली, हा प्रवास अत्यंत रंजक आहे. कोव्हिड-१९ च्या काळामध्ये गणेशमूर्तींच्या स्थापनेवर अनेक निर्बंध आले होते. प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या (PoP) वापरावर असणाऱ्या मर्यादा लक्षात घेता, काहीतरी पारंपरिक आणि निसर्गाशी नाते सांगणारे करावे, असा मंडळाचा विचार होता. त्यावेळी शाडूच्या मातीचा पर्याय स्वीकारण्यात आला, परंतु वाढत्या मर्यादांवर कायमस्वरूपी उत्तर शोधणे गरजेचे होते.
या समस्येवर मंडळाचे मूर्तिकार राजन झाड यांनी एक अत्यंत क्रांतिकारी आणि नाविन्यपूर्ण तोडगा सुचवला. त्यांनी विघटन न होणाऱ्या रासायनिक साहित्याऐवजी मंदिरातून आणि घरांतून गोळा होणाऱ्या सुकलेल्या गुलाबाच्या आणि झेंडूच्या फुलांच्या निर्माल्यापासून थेट बाप्पाची मूर्ती साकारण्याची कल्पना मांडली. ही संकल्पना मंडळाने तात्काळ मान्य करत त्यावर काम सुरू केले आणि एका पर्यावरणस्नेही क्रांतीला जन्म दिला.
अशी असते एक टन निर्माल्यापासून मूर्ती बनवण्याची प्रक्रिया
निर्माल्यापासून भलामोठा १६ फुटी गणपती साकारण्याची ही प्रक्रिया ऐकायला जितकी सोपी वाटते, तितकी प्रत्यक्षात ती कमालीची आव्हानात्मक आहे. सर्वप्रथम मुंबई आणि नवी मुंबईतील शेकडो गणेश पंडाल, मंदिरे आणि इस्कॉन मंदिरांतून मोठ्या प्रमाणावर निर्माल्याचे संकलन केले गेले. यामध्ये प्रामुख्याने झेंडू, गुलाब आणि इतर सुгंधी फुलांचा समावेश होता, जे एरवी नदी किंवा समुद्रात विसर्जित केले जातात.
गोळा केलेली ही लाखो फुले कचऱ्यापासून वेगळी करून आधी पूर्णपणे स्वच्छ केली जातात. त्यानंतर ती कोरडी करून उन्हात अत्यंत काळजीपूर्वक सुकवली जातात. फुले संपूर्ण सुकल्यानंतर त्यांची मशिनच्या साहाय्याने बारीक पूड (पावडर) तयार केली जाते. या फुलांच्या पावडरला मूर्त स्वरूप देण्यासाठी आणि योग्य आकार मिळवण्यासाठी नैसर्गिक डिंक आणि पर्यावरणपूरक मातीची मदत घेतली जाते.
या सर्व मिश्रणापासून एक प्रकारचा मऊ आणि चिकट लगदा तयार केला जातो, जो मूर्ती साकारण्यासाठी अत्यंत सुयोग्य असतो. राजन झाड यांच्या मार्गदर्शनाखाली कुशल कारागिरांनी आणि मंडळाच्या स्वयंसेवकांनी दिवस-रात्र मेहनत घेऊन या १,००० किलो (१ टन) सुक्या फुलांच्या मिश्रणातून १६ फुटांची नजर खिळवून ठेवणारी 'इच्छापूर्ती' गणपतीची सुंदर मूर्ती परळच्या कार्यशाळेत घडवली.
दरवर्षी बदलणारी आगळीवेगळी थीम
मौर्या सांस्कृतिक क्रीडा मंडळाने प्रत्येक वर्षी या उपक्रमात वैविध्य राखले आहे. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी केवळ अष्टविनायकांचे दर्शन घडवणारी संकल्पना राबवून त्या त्या मंदिरांतील फुले संकलित केली होती. त्यानंतरच्या वर्षांत त्यांनी थेट अयोध्येतील राम मंदिराचा संदर्भ घेऊन 'राम मंदिराची कवच' अशी सुंदर संकल्पना साकारली. एका वर्षी तर भगवान कृष्णाच्या मंदिरातील फुलांचा वापर करून कृष्ण रुपातील गणपती घडवला होता.
यंदा २५ व्या रौप्य महोत्सवी वर्षानिमित्त साकारण्यात आलेली १६ फुटी इच्छापूर्ती मूर्ती ही परळ येथील कार्यशाळेतून कोपरखैरणे सेक्टर १७ येथे ढोल-ताशांच्या गजरात आणि भव्य मिरवणुकीने आणण्यात आली. बाप्पाच्या केवळ एका दर्शनासाठी आणि या अनोख्या प्रयत्नाचे कौतुक करण्यासाठी परळच्या रस्त्यांवर आणि कोपरखैरणेमध्ये हजारो गणेशभक्तांनी प्रचंड गर्दी केली होती, ज्याचे व्हिडिओ सोशल मीडियावर प्रचंड व्हायरल झाले आहेत.
पर्यावरण संवर्धनाचा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश
दरवर्षी मुंबईत गणपती विसर्जनानंतर समुद्रकिनाऱ्यांवर हजारो टन कचरा आणि विरघळलेली नसलेली मूर्तींची भग्नावशेष तरंगताना दिसतात. यामुळे केवळ समुद्रातील जलचरांना धोका निर्माण होत नाही, तर निसर्गाचे अपरिमित नुकसान होते. अशा वेळी विसर्जन झाल्यावर पाण्यात सहज विरघळणारे आणि पाण्याचे प्रदूषण न करणारे हे सुक्या फुलांचे मॉडेल संपूर्ण देशातील गणेशोत्सवाला एक नवा आणि शाश्वत दृष्टीकोन देणारे ठरले आहे.
विघ्नहर्त्या बाप्पाची पूजा करताना आपल्याकडून निसर्गाला कोणतेही विघ्न पोहोचू नये, हीच खरी भक्ती आहे. कोपरखैरणेच्या स्वयंसेवकांनी एक टन कचऱ्याचे रूपांतर एका अत्यंत देखण्या आणि पवित्र मूर्तीमध्ये करून संपूर्ण देशाला शून्य-कचरा उत्सवाचा (झिरो वेस्ट फेस्टिव्हल) मार्ग दाखवला आहे. त्यांचा हा आदर्श इतर मंडळांनीही डोळ्यांसमोर ठेवल्यास भविष्यात नदी आणि समुद्रांचे मोठ्या प्रमाणावर होणारे जलप्रदूषण टाळणे सहज शक्य होईल.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
