तपोवनची झाडं तोडली तर नाशिक होईल 'हीट आयलंड'? तज्ज्ञांचा गंभीर इशारा

नाशिक शहराचे फुफ्फुस मानल्या जाणाऱ्या तपोवन परिसरातील प्रस्तावित वृक्षतोडीच्या निर्णयामुळे नाशिककर नागरिक आणि पर्यावरणप्रेमींमध्ये तीव्र संताप व्यक्त होत आहे. आगामी धार्मिक सोहळ्याच्या तयारीसाठी नाशिक महानगरपालिकेने (NMC) तपोवन (Tapovan) येथील सुमारे १८०० हून अधिक झाडे तोडण्याचा प्रस्ताव दिला आहे. मात्र, जर ही वृक्षतोड झालीच, तर त्याचा थेट परिणाम शहरातील हवामान, पर्यावरण आणि नागरिकांच्या आरोग्यावर होईल, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.

नाशिकच्या पर्यावरणास गंभीर धोका

पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, तपोवन हे गोदावरी नदीकाठी असलेले एक महत्त्वाचे नैसर्गिक आवरण आहे. या परिसरातील जुनी आणि डेरेदार झाडे तोडल्यास खालील गंभीर परिणाम दिसू शकतात:

• हवेची गुणवत्ता खालावणार: तपोवनची झाडे शहरात वाढणारे कार्बन डायऑक्साइड (CO2) वायू शोषून घेण्याचे आणि ऑक्सिजन पुरवण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करतात. शहराची हवा नैसर्गिकरित्या शुद्ध ठेवण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे. वृक्षतोड झाल्यास नाशिकमधील हवेचे प्रदूषण वाढेल. (सध्या नाशिक प्रदूषित शहरांच्या यादीत आहे.)
• 'अर्बन हीट आयलंड'चा धोका: हवामान तज्ज्ञांनुसार, "झाडे शहराचे तापमान कमी ठेवण्यासाठी नैसर्गिक वातानुकूलन यंत्रणा (Natural Cooling System) म्हणून काम करतात. ही झाडे तोडल्यास शहराच्या मध्यभागी आणि आसपासच्या भागात 'अर्बन हीट आयलंड'चा प्रभाव वाढेल, ज्यामुळे उन्हाळ्यातील तापमान किमान २ ते ३ अंश सेल्सिअसने वाढेल आणि उष्णतेच्या लाटा (Heat Waves) अधिक तीव्र होतील."
• भूजल पातळीत घट: वड, पिंपळ, चिंच यांसारख्या मोठ्या झाडांची मुळे मातीची धूप थांबवून पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत करतात, ज्यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी टिकून राहते. ही झाडे तोडल्यास जमिनीतील पाण्याची पातळी खालावण्याचा धोका आहे.

गोदावरी परिसंस्थेवर नकारात्मक परिणाम

पर्यावरण अभ्यासकांच्या मते, तपोवनातील वृक्षराजी गोदावरी नदीच्या परिसंस्थेचा अविभाज्य भाग आहे. या झाडांची तोड झाल्यास नदीकिनारी मातीची मोठ्या प्रमाणात धूप होईल. नदीच्या पाण्याच्या नैसर्गिक शुद्धीकरणावर परिणाम होऊन परिसंस्थेतील जैवविविधता (Biodiversity) धोक्यात येईल.

आरोग्य आणि सामाजिक चिंता

वाढलेले प्रदूषण आणि उच्च तापमान यामुळे नाशिककरांना श्वसनाचे आजार, हृदयविकार आणि उष्णतेशी संबंधित विकारांना तोंड द्यावे लागेल. तपोवन हे अनेक नागरिकांसाठी शांतता आणि नैसर्गिक वातावरणासाठीचे ठिकाण आहे, ते हिरावले गेल्यास नागरिकांच्या मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होईल.

संदर्भ आणि विरोध

वृक्षतोडीच्या निर्णयाला नाशिकमधील अनेक नागरिक, सामाजिक संस्था, तसेच सह्याद्री देवराई यांसारख्या पर्यावरण संवर्धन संस्थांनी तीव्र विरोध दर्शवला आहे. त्यांनी 'चिपको' आंदोलनाच्या धर्तीवर झाडांना मिठी मारून विरोध करण्याचे संकेत दिले आहेत. पर्यावरण प्रेमींनी या निर्णयाविरोधात न्यायालयात याचिका दाखल करण्याची तयारी दर्शवली आहे.

पर्यावरणाची किंमत न भरता विकास साधणे शक्य आहे, त्यामुळे प्रस्तावित ठिकाणी झाडे न तोडता अन्य पर्यायांचा विचार करावा, अशी मागणी नाशिककरांनी मनपा प्रशासनाकडे केली आहे.

पुढील पायरी

नाशिक महानगरपालिकेने या गंभीर परिणामांचा विचार करून वृक्षतोड थांबवावी आणि पर्यावरणपूरक उपाययोजना (उदा. आवश्यक असल्यास झाडे पुनर्रोपित करणे - Tree Transplantation) करून धार्मिक सोहळ्याचे नियोजन करावे, अशी नागरिकांची अपेक्षा आहे.