100 वर्षाहून अधिक जनतेचा लढा, ऑपरेशन पोलो अन् निजाम झुकला: मराठवाडा मुक्तीसंग्रामाची थरारक गाथा!

Marathwada Mukti sangram Din 2025 : मराठवाडा मुक्तीसंग्राम दिन, ज्याला हैदराबाद मुक्ती दिन म्हणूनही ओळखले जाते, हा आज म्हणजेच १७ सप्टेंबर रोजी साजरा होणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. याच दिवशी, १९४८ साली, हैदराबाद संस्थानाचा भारतीय संघराज्यात समावेश झाला.

स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही जवळपास एक वर्ष हा भाग निजामाच्या जुलमी राजवटीखाली होता. या ऐतिहासिक संघर्षाचे आणि त्यात बलिदान दिलेल्या स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मरण करण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो. हा लेख मराठवाड्याच्या या स्वातंत्र्यगाथेची सविस्तर माहिती देतो.

लढ्याची पार्श्वभूमी: निजामाची दगाबाजी आणि जनतेचा संघर्ष

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला, परंतु हैदराबाद संस्थानाचा तत्कालीन शासक, निजाम मीर उस्मान अली खान, भारतीय संघराज्यात सामील होण्यास तयार नव्हता. त्याचे राज्य सध्याच्या तेलंगणा, कर्नाटकचा काही भाग आणि महाराष्ट्रातील मराठवाडा प्रदेशावर पसरलेले होते. निजामाने स्वतंत्र राहण्याचा निर्णय घेतला आणि जनतेवर अत्याचार वाढवले.

या अत्याचारांना प्रत्युत्तर देण्यासाठी आणि निजामाच्या राजवटीतून मुक्त होण्यासाठी जनतेने मोठा संघर्ष सुरू केला. निजामाने या विरोधाला दाबून टाकण्यासाठी कासिम रझवी याच्या नेतृत्वाखाली 'रझाकार' नावाची एक क्रूर खाजगी सेना तयार केली. रझाकारांनी जनतेवर अमानुष अत्याचार, लुटमार आणि हत्याकांडांचे सत्र सुरू केले. या दहशतीमुळे जनतेचा प्रतिकार अधिक तीव्र झाला.

मराठवाडा मुक्तीसंग्राम: १०० वर्षांपेक्षा अधिकचा संघर्ष!

हा लढा केवळ १९४७ नंतरचा नव्हता, तर त्याचे मूळ १०० वर्षांपेक्षाही जुने आहे. १८१८ मध्ये मराठेशाहीचा अस्त झाल्यानंतर निजाम इंग्रजांच्या मदतीने अधिक मजबूत झाला. पण जनतेचा प्रतिकार थांबला नाही.

१७९५ ची खर्ड्याची लढाई : या लढाईत मराठ्यांनी निजामाचा मोठा पराभव केला होता, ज्यामुळे मराठ्यांची धाक निजामाच्या मनात होती.

१८१८ नंतरचा संघर्ष : मराठेशाहीच्या पतनानंतर धर्माजी प्रतापराव (बीड), नौसाजी नाईक (हदगाव), आणि शिवलिंग देशमुख (उदगीर) यांसारख्या अनेक स्थानिक नेत्यांनी निजामाविरुद्ध बंड पुकारले. अजिंठा भागातील भिल्ल जमातीनेही दीर्घकाळ सशस्त्र लढा दिला.

१८५७ चा उठाव : या स्वातंत्र्यसंग्रामातही मराठवाड्यातील जनतेने भाग घेतला, ज्यामुळे निजामाला मोठा धोका जाणवला.

१९३८ ते १९४८ : या दशकात हा लढा अधिक संघटित झाला. हैदराबाद स्टेट काँग्रेसच्या नेतृत्वाखाली राजकीय आंदोलने, सत्याग्रह आणि मोर्चे काढले गेले. निजामाने रझाकारांच्या माध्यमातून हे आंदोलन चिरडण्याचा प्रयत्न केला.

जनतेचे नेतृत्व: स्वातंत्र्यसैनिकांचे मोठे योगदान!

या लढ्यात अनेक नेत्यांनी आणि सामान्य जनतेने आपले प्राण पणाला लावले.

स्वामी रामानंद तीर्थ : त्यांना मराठवाडा मुक्तीसंग्रामाचे जनक मानले जाते. त्यांनी हैदराबाद स्टेट काँग्रेसच्या माध्यमातून जनतेला संघटित केले आणि या लढ्याला दिशा दिली.

गोविंदभाई श्रॉफ : त्यांनी भूमिगत राहून सशस्त्र प्रतिकाराचे नेतृत्व केले आणि रझाकारांना जोरदार प्रत्युत्तर दिले.

दगडाबाई शेळके : जालन्यातील दगडाबाई शेळके यांना मराठवाड्याची झाशीची राणी म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी रझाकारांविरुद्ध सशस्त्र लढा दिला.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : त्यांनी जरी थेट लढ्यात भाग घेतला नसला, तरी त्यांनी निजामाला संयुक्त राष्ट्रसंघातून (UNO) पाठिंबा मिळवण्यापासून रोखले.

या स्वातंत्र्यसैनिकांचेही योगदान : अनंत भालेराव, दिगंबरराव बिंदू, अशोकराव वाघमारे, काशीनाथ कुलकर्णी, हरिश्चंद्र जाधव, विठ्ठलराव काटकर, आणि सूर्यभान पवार यांसारख्या अनेक नेत्यांनी आपापल्या भागांत संघर्ष उभा केला.

ऑपरेशन पोलो: अंतिम आणि निर्णायक लढाई

जेव्हा हैदराबाद संस्थानातील परिस्थिती हाताबाहेर गेली आणि रझाकारांचे अत्याचार वाढत गेले, तेव्हा भारत सरकारने लष्करी कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला.

सुरुवात: १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या आदेशाने 'ऑपरेशन पोलो' ही लष्करी कारवाई सुरू झाली.

उद्दिष्ट: हैदराबाद संस्थानाला लष्करी बळाचा वापर करून भारतात विलीन करणे हे या मोहिमेचे उद्दिष्ट होते.

कारवाई: भारतीय सैन्याने चारही बाजूंनी हैदराबाद संस्थानात प्रवेश केला. या वेगवान कारवाईमुळे अवघ्या पाच दिवसांत रझाकार आणि निजामाच्या सैन्याने शरणागती पत्करली.

निर्णायक क्षण: १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी, निजामाने शरणागती स्वीकारली आणि त्याचे राज्य भारतात विलीन झाले.

या कारवाईमुळे मराठवाड्याला ७ सप्टेंबर १९४८ रोजी खऱ्या अर्थाने स्वातंत्र्य मिळाले. या ऐतिहासिक घटनेचे स्मरण करण्यासाठी दरवर्षी १७ सप्टेंबर रोजी मराठवाडा मुक्तीसंग्राम दिन साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ मराठवाड्यासाठीच नव्हे, तर भारतीय इतिहासातील एका महत्त्वाच्या विजयाचे प्रतीक आहे.