महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री ते देशाचे पाचवे उपपंतप्रधान यशवंतराव चव्हाण यांच्याबद्दल जाणून घ्या

Yashwantrao Chavan : महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री आणि देशाचे पाचवे उपपंतप्रधान यशवंतराव चव्हाण यांची आज (12 मार्च 1913) जयंती आहे. स्वातंत्र्यलढ्यापासून ते महाराष्ट्र आणि देशाच्या राजकारणापर्यंत त्यांचा महत्त्वपूर्ण प्रभाव होता. शरद पवार हे यशवंतराव चव्हाण यांना आपले राजकीय गुरू मानतात.

यशवंतराव चव्हाण यांचा जन्म एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला. बालपणीच त्यांचे पितृछत्र हरपले. यशवंत राव यांना त्यांच्या कुटुंबाकडून स्वावलंबन आणि देशभक्तीची शिकवण मिळाली. यशवंतराव चव्हाण यांचे प्राथमिक शिक्षण कराडमध्येच झाले. त्यानंतर त्यांनी कोल्हापूर आणि पुणे येथून बीए आणि एलएलबी केले.

महात्मा गांधींच्या सविनय कायदेभंग चळवळीशी सहभाग

1930 मध्ये महात्मा गांधींनी सविनय कायदेभंग चळवळ सुरू केली. या चळवळीत सामील होऊन चव्हाण यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात उडी घेतली. 1932 मध्ये ते पहिल्यांदा तुरुंगात गेले. तुरुंगात असताना ते मार्क्सवाद आणि मानवेंद्रनाथ रॉय यांच्या विचारांच्या संपर्कात आले आणि बाहेर आल्यानंतर ते काँग्रेसमध्ये सामील झाले.

यशवंतराव चव्हाण हे विद्यार्थीदशेपासूनच काँग्रेसचे सक्रिय कार्यकर्ते होते. कायद्याचे शिक्षण घेत असतानाच 1940 मध्ये ते सातारा जिल्हा काँग्रेसचे प्रमुख झाले. महाराष्ट्राच्या स्थापनेपूर्वी 1957 मध्ये द्वैभाषिक मुंबईचे मुख्यमंत्री बनले. महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेनंतर 1960 मध्ये यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री बनले.

विरोधी पक्षानेच कौतुकाचा ठराव मांडला होता

देशाचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचे जवळचे सहकारी असलेले चव्हाण यांनी महाराष्ट्राच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. नंतर भाषेच्या आधारावर वेगळे राज्य निर्माण करण्यात त्यांनी आघाडीची भूमिका बजावली. यामुळे 1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्राची स्थापना झाली. यशवंतराव चव्हाण हे असे मुख्यमंत्री होते की विरोधी पक्षानेच त्यांचे कौतुक करण्यासाठी विधानसभेत ठराव मांडला होता. कारण ते 1962 मध्ये राज्याचे राजकारण सोडून केंद्रीय राजकारणात जात होते.

केंद्रात मोठी जबाबदारी मिळाली

दरम्यान या काळात 1 नोव्हेंबर रोजी तत्कालीन संरक्षण मंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांनी राजीनामा दिला होता. यशवंतराव चव्हाण यांना राज्याचे राजकारण सोडून दिल्लीत बोलवण्यात आलं . त्यावेळी केंद्र सरकारमध्ये चव्हाण यांनी संरक्षण, गृह, परराष्ट्र आणि अर्थमंत्री तसेच उपपंतप्रधान म्हणून काम पाहिले. ते संरक्षणमंत्री म्हणून त्यांच्या कारकिर्दीसाठी प्रसिद्ध आहेत.
अर्थमंत्री म्हणून, यशवंतराव चव्हाण हे 1973-74 चा काळा अर्थसंकल्प सादर करण्यासाठी देखील ओळखले जातात. कारण 1973-74 च्या अर्थसंकल्पात 550 कोटी रुपयांची तूट दाखवण्यात आली होती.

इंदिरा गांधींच्या विरोधात मतदान

1975 मध्ये जेव्हा न्यायालयाने तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची निवडणूक रद्द केली तेव्हा सर्व काँग्रेस नेते त्यांना पंतप्रधानपदी ठेवण्यावर ठाम होते. त्याच वेळी असे म्हटले जाते की वाय.बी. चव्हाण हे इंदिरा गांधींच्या बाजूने नव्हते आणि त्यांनी पक्षाच्या बैठकीत इंदिरा गांधींच्या विरोधात मतदान केले होते. मिडिया रिपोर्टनुसार इंदिरा गांधी स्वतः चव्हाणांपासून सावध होत्या, कारण जेव्हा ते गृहमंत्री होते तेव्हा चव्हाण यांनी त्यांचे फोन टॅप केले होते. चव्हाण यांनी पंतप्रधान होण्याचा पुरस्कारही केला आणि लाल बहादूर शास्त्री यांनी त्यांना आपला उत्तराधिकारी बनवण्याबद्दलही बोलले. अशा परिस्थितीत इंदिराजींना वाटले की, जर चव्हाण त्यांचे उत्तराधिकारी झाले तर त्या पुन्हा कधीही पंतप्रधान होऊ शकणार नाहीत.

यशवंतराव चव्हाण हे एक राजकारणी असण्यासोबतच लेखक देखील होते. त्यांनी मराठी साहित्य मंडळाची स्थापना केली आणि मोठ्या संख्येने कवी आणि लेखकांशी त्यांचे संबंध होते. 25 नोव्हेंबर 1984 रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने चव्हाण यांनी जगाचा निरोप घेतला.