जगदीप धनखड यांचा राजीनामा, आता उपराष्ट्रपती पदाची सूत्रे कोणाकडे, कशी असती निवड प्रक्रिया?

Vice President of India election Process : उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड यांनी 21 जुलै 2025 रोजी संध्याकाळी उशिरा आरोग्याच्या कारणास्तव आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांना सादर केलेल्या राजीनाम्यात त्यांनी संविधानाच्या कलम 67 (A) चा हवाला देत म्हटले आहे की, आरोग्याला प्राधान्य देऊन आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार मी तात्काळ भारताच्या उपराष्ट्रपतीपदाचा राजीनामा देत आहे.

धनखड यांचा राजीनामा अशा वेळी आला आहे, जेव्हा संसदेचे पावसाळी अधिवेशन नुकतेच सुरू झाले आहे. त्यांच्या राजीनाम्यानंतर, राज्यसभेचे अध्यक्ष असलेले उपराष्ट्रपती हे पद रिक्त झाले आहे. ज्यामुळे येत्या काही दिवसांत महत्त्वाची निवडणूक होणार आहे.

तर जगदीप धनखड यांच्या राजीनाम्यानंतर, भाजप उपराष्ट्रपती पदासाठी या अनुभवी व्यक्तीला नामांकित करू शकते आणि उपराष्ट्रपती कसे निवडले जातात?

74 वर्षीय जगदीप धनखड यांनी 2022 मध्ये उपराष्ट्रपतीपदाची सूत्रे स्वीकारली आणि त्यांचा कार्यकाळ 2027 पर्यंत होता, परंतु त्यांनी कार्यकाळ पूर्ण होण्याच्या दोन वर्षे आधीच राजीनामा दिला. धनखड यांच्या राजीनाम्यामुळे, भारताचे उपराष्ट्रपती पद रिक्त झाले आहे, जे राज्यसभेचे सभापती म्हणूनही काम करतात. असे मानले जाते की लवकरच भारतीय जनता पक्ष नवीन उपराष्ट्रपतींच्या निवडीत मोठा राजकीय डावपेच आखू शकतात.

उपराष्ट्रपती निवडण्यासाठी NDA सरकारकडे पुरेसे बहुमत!

उपराष्ट्रपती निवडण्यासाठी भाजपच्या नेतृत्वाखालील एनडीए सरकारकडे पुरेसे बहुमत आहे हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. अशा परिस्थितीत, आता सर्वांचे लक्ष उपराष्ट्रपती पदासाठी भाजप कोणाचे नाव सुचवेल याकडे लागले आहे. धनखड यांच्या नावानंतर अनेक प्रकारच्या अटकळ बांधल्या जात आहेत.

भाजप उपराष्ट्रपती पदासाठी कोणाला उमेदवारी देईल?

पक्षाच्या सूत्रांच्या हवाल्याने मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, नवीन उपराष्ट्रपतीचे नाव वेगवेगळ्या राज्यांचे राज्यपाल, संघटनेचे अनुभवी नेते आणि केंद्रीय मंत्र्यांमधून निवडले जाऊ शकते. त्याच वेळी, भाजपच्या एका वरिष्ठ नेत्याच्या मते, भाजप या पदासाठी अशा व्यक्तीची निवड करेल जो अनुभवी, आवडता आणि ज्याचे नाव वादग्रस्त नाही. अशा व्यक्तीची निवड भाजप करणार आहे, महाराष्ट्रातील ज्येष्ठ नेते तथा राजस्थानचे राज्यपाल हरिभाऊ बागडे यांच्या नावाची देखील चर्चा होऊ लागली आहे. त्यांची उपराष्ट्रपती पदावर नियुक्ती होण्याची चर्चा महाराष्ट्रात सुरू आहे.

कोण असू शकतात संभाव्य उमेदवार?

सूत्रांच्या माहितीनुसार, 2025 च्या अखेरीस बिहारच्या निवडणुका होणार आहेत, त्यामुळे जनता दल (युनायटेड) चे खासदार आणि राज्यसभेचे उपसभापती हरिवंश नारायण सिंह यांनाही उपराष्ट्रपती पदासाठी संभाव्य उमेदवार म्हणून पाहिले जात आहे. हरिवंश नारायण सिंह 2020 पासून या पदावर आहेत आणि त्यांना एनडीए सरकारचा विश्वास असल्याचे मानले जाते.

याशिवाय, राजनाथ सिंह, तमिलिसाई सुंदरराजन, सुकांत मजुमदार यांची नावे देखील या पदासाठी जात आहेत, तर राजकीय तज्ज्ञांचे मत आहे की भाजप या प्रकारच्या राजकारणात तज्ज्ञ असल्याने या अध्यक्षपदासाठी एक आश्चर्यकारक नाव देखील येऊ शकते.

उपराष्ट्रपतीची निवड कशी केली जाते?

• उपराष्ट्रपतीची निवड संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या सदस्यांनी बनलेल्या निवडणूक मंडळाद्वारे केली जाते.
• ही निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व प्रणालीनुसार एकल हस्तांतरणीय मताद्वारे घेतली जाते आणि मतदान गुप्त असते.
• लोकसभा आणि राज्यसभेचे खासदार उपराष्ट्रपती निवडणुकीत सहभागी होतात, ज्यामध्ये नामनिर्देशित सदस्यांचा समावेश असतो.
• उपराष्ट्रपती निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व प्रणालीद्वारे घेतली जाते, ज्यामध्ये एकल हस्तांतरणीय मत प्रणाली वापरली जाते.
• मतदानादरम्यान, मतदाराला त्याच्या पसंतीच्या आधारे प्राधान्यक्रम ठरवावे लागतात. पहिल्या पसंतीला मतपत्रिकेवर '१', दुसऱ्यावर '२' आणि त्याच क्रमाने प्राधान्यक्रम लिहावे लागतात.
• उदाहरणार्थ, जर उपराष्ट्रपती पदासाठी अ, ब आणि क उमेदवार असतील, तर तुमच्या पसंतीच्या प्राधान्यक्रमानुसार मतदान करावे लागते.
• मतदान संपल्यानंतर, मतमोजणीच्या पहिल्या फेरीत, प्रत्येक उमेदवाराला किती पहिल्या पसंतीची मते मिळाली आहेत हे पाहिले जाते. जर एखाद्या उमेदवाराला पहिल्या मतमोजणीतच आवश्यक कोट्याएवढी किंवा त्यापेक्षा जास्त मते मिळाली तर त्याला विजयी घोषित केले जाते.
• जर असे झाले नाही, तर पुनर्गणना केली जाते. यावेळी, ज्या उमेदवाराला सर्वात कमी मते मिळतात तो उमेदवार वगळला जातो आणि त्याच्या पहिल्या पसंतीच्या मतांमध्ये दिसणारा दुसरा पसंतीचा उमेदवार इतर उमेदवारांना हस्तांतरित केला जातो.
• जर या प्रक्रियेनंतर एखाद्या उमेदवाराला आवश्यक कोट्याएवढी किंवा त्यापेक्षा जास्त मते मिळाली तर त्याला विजयी घोषित केले जाते.

उपराष्ट्रपती पदासाठी उमेदवाराची पात्रता काय असावी?

• ती व्यक्ती भारताची नागरिक असावी. वयाची ३५ वर्षे पूर्ण केलेली असावीत.
• राज्यसभेचा सदस्य म्हणून निवडणुकीसाठी पात्र असणे आवश्यक आहे.
• जर ती व्यक्ती भारत सरकार किंवा राज्य सरकार अंतर्गत कोणतेही लाभाचे पद धारण करत असेल तर पात्र राहणार नाही.

उपराष्ट्रपती पदासाठी निवडणूक कधी होते?

भारतीय संविधानानुसार, उपराष्ट्रपती पदाचा कार्यकाळ संपण्यापूर्वी नवीन उपराष्ट्रपतीच्या निवडीची प्रक्रिया पूर्ण केली जाते. जर उपराष्ट्रपती पदाचा कार्यकाळ संपला, जसे की मृत्यू, राजीनामा किंवा पदावरून काढून टाकल्यामुळे, शक्य तितक्या लवकर निवडणुका घेतल्या जातात. उपराष्ट्रपती पदाचा कार्यकाळ संपण्यापूर्वी नवीन उपराष्ट्रपतीची निवडणूक पूर्ण झाली आहे याची खात्री करण्यासाठी हे केले जाते. जर उपराष्ट्रपती पद रिक्त झाले तर सरकार ताबडतोब निवडणुका घेते.