UPSC ची राष्ट्रीय नागरी सेवा एक्झाम खरंच जगातील सर्वात कठीण परीक्षा आहे का? वाचा महत्त्व आणि इतिहास

National Civil Services Day 2025 : आयएएस, आयपीएस व्हावे आणि देशाचे नाव कमवावे असे कुणाला वाटत नाही, कलेक्टरपासून ते देशाच्या परराष्ट्र व्यवहारामंत्रालयापर्यंत अहम् भूमिका आणि पदं मिळवण्यासाठी हजारो विद्यार्थी युपीएससीसारख्याराष्ट्रीय नागरी सेवा परीक्षा देत असतात. त्याला खूप महत्व आहे. या परिक्षांचा एक खास दिवस आहे ज्याला राष्ट्राय नागरी परिक्षा दिन म्हणतात.

राष्ट्रीय नागरी परीक्षा दिवस दरवर्षी 21 एप्रिल रोजी देशभरात राष्ट्राच्या शासन आणि प्रशासनातील नागरी सेवकांचे योगदान ओळखण्यासाठी साजरा केला जातो. यूपीएससी परीक्षेची तयारी करणाऱ्यांसाठीही हा दिवस महत्त्वाचा आहे. राष्ट्रीय नागरी सेवा दिनानिमित्त, आपण त्याचे महत्त्व, इतिहास जाणून घेऊया.

का साजरा करतात राष्ट्रीय नागरी परीक्षा दिन? (National Civil Services Day 2025)

• भारतीय नागरी सेवेतील अधिकाऱ्यांच्या योगदानाचा गौरव करणे
• भारतीय नागरी सेवेतील अधिकाऱ्यांना प्रोत्साहन देणे
• देशाच्या प्रशासन आणि विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या नागरी सेवकांचे आभार मानणे

नागरी सेवेचे महत्व (National Civil Services Day 2025)

भारतीय नागरी सेवा(Civil Services) ही भारत सरकारची नागरी सेवा आणि कायमस्वरूपी नोकरशाही आहे. नागरी सेवा हा देशाच्या प्रशासकीय यंत्रणेचा कणा आहे. भारताच्या संसदीय लोकशाहीत, ते जनतेने निवडून दिलेल्या प्रतिनिधींसह (मंत्री) प्रशासन चालविण्यास जबाबदार असतात. हे मंत्री सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकाराच्या आधारे सामान्य जनतेद्वारे निवडलेल्या विधानमंडळांना जबाबदार असतात. मंत्रीही अप्रत्यक्षपणे जनतेला जबाबदार असतात. परंतु आधुनिक प्रशासनाच्या अनेक समस्यांना बळजबरीने वैयक्तिकरित्या सामोरे जाण्याची अपेक्षा करता येत नाही. अशा प्रकारे मंत्री धोरणे ठरवतात आणि धोरणे राबवण्यासाठी नागरी सेवकांची नियुक्ती केली जाते.

भारतीय नागरी सेवकांद्वारे कार्यकारी निर्णयांची अंमलबजावणी केली जाते. नागरी सेवक हे भारताच्या संसदेपेक्षा भारत सरकारचे कर्मचारी आहेत. नागरी सेवकांच्या देखील काही पारंपारिक आणि वैधानिक जबाबदाऱ्या असतात, ज्या काही प्रमाणात सत्तेत असलेल्या पक्षाला राजकीय सत्तेचा फायदा घेण्यापासून संरक्षण देतात. संसदेला स्पष्टीकरण देण्यासाठी वरिष्ठ नागरी सेवक जबाबदार असू शकतात. गरी सेवेमध्ये सरकारी मंत्री (ज्यांना राजकीय स्तरावर नियुक्त करण्यात आले आहे), संसदेचे सदस्य, विधानसभेचे विधानसभा सदस्य, भारतीय सशस्त्र दल, गैर-नागरी सेवा पोलीस अधिकारी आणि स्थानिक सरकारी अधिकारी वगळले जातात.

या दिवसाचा इतिहास काय आहे?

21 एप्रिल 1947 रोजी, भारत सरकारचे गृहमंत्री, सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी दिल्लीतील मेटकाफ हाऊस येथील पहिल्या अखिल भारतीय प्रशासकीय सेवा प्रशिक्षण शाळेत संबोधित केले होते. आपल्या ऐतिहासिक भाषणात त्यांनी नागरी सेवांच्या कामगिरीचे वर्णन केले आणि त्याला 'स्टील फ्रेम ऑफ इंडिया' असे संबोधले. सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या त्या भाषणाच्या स्मरणार्थ 2006 सालापासून दरवर्षी 21 एप्रिल हा दिवस 'राष्ट्रीय नागरी सेवा दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

सर्वात अवघड असते नागरी सेवा परिक्षा

नागरी सेवा परीक्षा ही जगातील सर्वात कठीण परीक्षांपैकी एक आहे. राष्ट्रीय नागरी सेवा परीक्षेचे प्रिलिमिनरी, मुख्य आणि मुलाखत असे तीन टप्पे असतात. दरवर्षी लाखो विद्यार्थी या परीक्षेला बसतात, मात्र ०.1 टक्के ते 0.2 टक्के उमेदवारच यशस्वी होतात. IAS मध्ये सर्वोच्च पद हे कॅबिनेट सचिव आहे, जे भारत सरकारचे सर्वात वरिष्ठ नोकरशहा आहेत.