सतीश शाह यांचा एकाच मालिकेत तब्बल ५५ वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखांचा विक्रम; चार दशकांचा प्रवास थांबला

भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी क्षेत्रातील एक अष्टपैलू कलाकार, सतीश शहा, ज्यांनी आपल्या सहज आणि दमदार अभिनयाने प्रेक्षकांना हसवलं आणि विचार करायला लावलं, त्यांचे आज, २५ ऑक्टोबर २०२५ रोजी किडनी निकामी झाल्याने वयाच्या ७४ व्या वर्षी मुंबईतील हिंदुजा रुग्णालयात निधन झाले आहे. त्यांच्या निधनाने भारतीय मनोरंजन क्षेत्रात एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. त्यांच्या प्रदीर्घ आणि तेजस्वी प्रवासाला, स्मृतींना आणि संघर्षाला वनइंडिया मराठीकडून (Oneindia Marathi) शब्दसुमनांजली समर्पित.

प्रारंभिक जीवन आणि संघर्षातून साकारलेला कलाकार

सतीश शहा यांचा जन्म २५ जून १९५१ रोजी मुंबईत (तत्कालीन बॉम्बे) एका कच्छी-गुजराती कुटुंबात झाला. अभिनयात येण्यापूर्वी त्यांची आवड क्रिकेट आणि बेसबॉल या खेळांमध्ये होती. मात्र, शाळेच्या स्नेहसंमेलनात हिंदी नाटकासाठी कलाकारांची कमतरता असताना शिक्षकांनी त्यांचे नाव दिले आणि इथूनच त्यांच्या कलाप्रवासाची अनपेक्षित सुरुवात झाली.

सेंट झेवियर्स कॉलेजमधून पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी पुण्यातील प्रतिष्ठित 'फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया' (FTII) मधून अभिनयाचे शिक्षण घेतले, जिथे त्यांना शिष्यवृत्तीही मिळाली. या काळात त्यांना नसीरुद्दीन शाह, शबाना आझमी यांसारख्या कलाकारांचा सहवास लाभला. 'अरविंद देसाई की अजीब दास्तान' (१९७८) या चित्रपटातून त्यांनी आपल्या अभिनय कारकिर्दीला सुरुवात केली.

टर्निंग पॉईंट: ५५ व्यक्तिरेखांचा अविश्वसनीय विक्रम

सतीश शहा यांच्या कारकिर्दीला मोठा कलाटणी देणारी गोष्ट म्हणजे १९८४ मधील दूरदर्शनवरील गाजलेली मालिका 'ये जो है जिंदगी'. कुंदन शहा आणि मंजुल सिन्हा दिग्दर्शित या सिटकॉममध्ये त्यांनी एकाच मालिकेत तब्बल ५५ वेगवेगळ्या व्यक्तिरेखा साकारण्याचा अविश्वसनीय विक्रम केला. प्रत्येक एपिसोडमध्ये त्यांचा नवा रोल, नवा 'गॅग' असायचा. त्यांच्या या अफाट प्रतिभेमुळे त्यांना १९८४-८६ या काळात 'हास्यसम्राट' (King of Comedy) म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

अविस्मरणीय भूमिका आणि प्रवास

सतीश शहा यांनी २०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये आणि अनेक लोकप्रिय टीव्ही शोमध्ये काम केले आहे.

• चित्रपट: 'जाने भी दो यारो' (१९८३) मधील म्युनिसिपल कमिशनर 'डी'मेलो', 'मै हूँ ना' मधील प्रोफेसर 'रसाई', 'दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे' (DDLJ), 'हम आपके हैं कौन..!', 'कल हो ना हो' आणि 'ओम शांती ओम' यांसारख्या अनेक गाजलेल्या चित्रपटांतील त्यांच्या भूमिका आजही प्रेक्षकांच्या स्मरणात आहेत.
• दूरचित्रवाणी: 'ये जो है जिंदगी', 'फिल्मी चक्कर' आणि विशेषतः 'साराभाई व्हर्सेस साराभाई' (२००४-२००६, २०१७) मधील 'इंद्रावदन साराभाई' हे पात्र तर त्यांच्या चाहत्यांसाठी एक कल्ट क्लासिक ठरले.

संघर्ष आणि व्यक्तिगत आठवणी

कलाकार म्हणून काम करताना सतीश शहा यांना काही व्यक्तिगत अनुभव आले. एकदा एका मुलाखतीत त्यांनी एक अत्यंत भावनिक आठवण सांगितली होती. त्यांच्या पत्नी (मधु शहा) गंभीर आजारी असताना आणि ऑपरेशन थिएटरमध्ये असताना, ते बाहेर चिंतेत बसले होते. त्यावेळी एका चाहत्याने त्यांच्याजवळ येऊन त्यांना 'तुम्ही इतके गंभीर का बसला आहात, एखादा जोक सांगा ना' अशी मागणी केली होती. 'विनोदी कलाकार म्हणजे नेहमीच आनंदी असणारा माणूस' ही लोकांची अपेक्षा किती वेदनादायी असू शकते, हे त्यांनी यातून सांगितले होते. या प्रसंगातूनही ते सावरले आणि त्यांनी लोकांच्या अपेक्षांचा बोजा सांभाळत आपला अभिनय सुरू ठेवला.

आदरांजली

सतीश शहा यांच्या निधनाने भारतीय मनोरंजन क्षेत्राचे मोठे नुकसान झाले आहे. 'इंद्रावदन' असो, 'डी'मेलो' असो किंवा 'प्रोफेसर रसाई', त्यांनी साकारलेले प्रत्येक पात्र हे भारतीय मनोरंजन क्षेत्रातील एक अमूल्य ठेवा आहे. त्यांच्या सहज अभिनयाने त्यांनी लाखो चेहऱ्यांवर हास्य फुलवले. त्यांचा प्रवास एका सामान्य मुलापासून ते 'हास्यसम्राट' पर्यंतचा आहे, जो येणाऱ्या अनेक कलाकारांसाठी प्रेरणादायी राहील.

कलाविश्व नेहमीच त्यांच्या योगदानाला स्मरणात ठेवेल. त्यांच्या आत्म्याला शांती लाभो.

भावपूर्ण श्रद्धांजली!