घरात आजी-आजोबा नाहीत, तर मुलांना आता AI शिकवणार नैतिक मूल्ये आणि संस्कार, जाणून घ्या ते कसे?

what is AI Sanskaar Bots : आपल्या जीवनाचा प्रत्येक पैलू आता तंत्रज्ञानाने वेढलेला आहे. घरातही, मोठ्या व्यक्तींकडून नैतिक मूल्ये आणि संस्कार शिकवले जातात, मुलांना कथा सांगण्याची परंपरा आजही कायम आहे. पण, आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) इतक्या वेगाने प्रगती करत आहे की, 'कथा सांगणाऱ्या आजी'ची जागा भविष्यात रोबोट घेतील का, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.

भारतात, AI तंत्रज्ञानाचा वापर आता केवळ शिक्षणातच नाही, तर मुलांना संस्कार आणि नैतिक मूल्ये शिकवण्यासाठीही केला जात आहे. 'एआय संस्कार बॉट्स' नावाचे नवीन तंत्रज्ञान विकसित केले जात आहे, जे मुलांना प्रतिष्ठा, शिष्टाचार, सहिष्णुता आणि प्रामाणिकपणा यांसारखी मानवी मूल्ये शिकवेल. हा प्रयोग अजून सुरुवातीच्या टप्प्यात असला, तरी यावर गंभीर चर्चा सुरू झाली आहे.

'एआय संस्कार बॉट्स' म्हणजे काय आणि ते कसे काम करतात?

दिल्ली, बेंगळुरू आणि पुणे यांसारख्या शहरांमधील काही स्टार्टअप्सनी हिंदी आणि इतर भारतीय भाषा तसेच भारतीय संस्कृतीवर आधारित चॅटबॉट्स विकसित करण्यास सुरुवात केली आहे. या चॅटबॉट्सचा मुख्य उद्देश मुलांशी संवाद साधून त्यांच्यात नैतिक निर्णय घेण्याची समज विकसित करणे हा आहे.

उदाहरणार्थ, हा बॉट मुलाला असा प्रश्न विचारू शकतो की, "जर तुमचा मित्र परीक्षेत कॉपी करत असेल, तर तुम्ही काय कराल?" त्यानंतर तो मुलाचे उत्तर ऐकून त्याला योग्य निर्णय काय असू शकतो, हे समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करतो.

या AI बॉट्समध्ये नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग (NLP) तंत्रज्ञान वापरले जाते, जे आता इतके प्रगत झाले आहे की ते मुलांचे वय, भाषा शैली आणि भावनिक पातळी समजून घेऊन योग्य प्रतिसाद देऊ शकतात. इतकेच नाही, तर काही 'एआय संस्कार बॉट्स' रामायण, पंचतंत्र आणि महाभारतातील कथांमधून मुलांना व्यावहारिक शिक्षणही देत आहेत.

AI कुटुंबाची जागा घेण्यास सक्षम आहे का?

या तंत्रज्ञानाबद्दल काही चिंताही व्यक्त केल्या जात आहेत. काही मानसशास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की, संस्कार म्हणजे केवळ माहिती नाही, तर ते नातेसंबंधांमधून आणि मानवी भावनांच्या देवाणघेवाणीतून निर्माण होतात. जर यंत्रं पालक किंवा शिक्षकांची जागा घेऊ लागली, तर मुलांचा भावनिक विकास बाधित होऊ शकतो.

मात्र, तंत्रज्ञान तज्ञांचे मत आहे की 'एआय संस्कार बॉट्स'चा उद्देश पर्याय बनणे नसून, पूरक बनणे आहे. आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत मुलांना स्क्रीन टाइममधून काहीतरी चांगले मिळावे यासाठी हे बॉट्स एक महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकतात. नैतिक मूल्ये पुन्हा रुजवण्यासाठी ते एक नवीन माध्यम बनू शकतात, पण त्यांना कौटुंबिक मूल्ये आणि मानवी नातेसंबंधांपेक्षा वरचे मानले जाऊ शकत नाही.

थोडक्यात, 'एआय संस्कार बॉट्स' हे मुलांच्या शिक्षणात आणि नैतिक विकासात एक नवीन साधन म्हणून उदयास येत आहेत. ते माहिती आणि कथांच्या माध्यमातून चांगले संस्कार देऊ शकतात, पण मानवी स्पर्श, आपुलकी आणि प्रत्यक्ष नातेसंबंधांशिवाय नैतिकतेची खरी शिकवण पूर्ण होऊ शकत नाही, हे सत्य आहे. या तंत्रज्ञानाचा वापर भविष्यात किती प्रभावी ठरतो आणि मानवी मूल्यांशी त्याचा समतोल कसा साधला जातो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.