थरकाप उडवणारा तो काळा दिवस 11 जुलै 2006, 19 वर्षांनंतरचा धक्कादायक निकाल

आज, २१ जुलै २०२५ रोजी, मुंबई उच्च न्यायालयाने २००६ साली मुंबईला हादरवून टाकणाऱ्या लोकल बॉम्बस्फोट प्रकरणातील सर्व १२ दोषींना निर्दोष मुक्त करत एक धक्कादायक निकाल दिला आहे. सुमारे १९ वर्षांनंतर आलेल्या या निकालाने पीडितांच्या जखमा पुन्हा ताज्या झाल्या आहेत, तर तपास यंत्रणांच्या कार्यक्षमतेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर, मुंबईच्या इतिहासातील त्या काळ्या दिवसाची आणि त्यानंतरच्या घडामोडींची सविस्तर उजळणी करणे महत्त्वाचे ठरते.

थरकाप उडवणारा तो काळा दिवस: ११ जुलै २००६

आजपासून १९ वर्षांपूर्वी, ११ जुलै २००६ रोजी, मुंबईची 'लाइफलाइन' असलेल्या पश्चिम रेल्वेच्या लोकल ट्रेनमध्ये एकामागोमाग एक असे सात शक्तिशाली बॉम्बस्फोट घडले होते. सायंकाळची वेळ होती, जेव्हा ऑफिसमधून घरी परतणाऱ्या प्रवाशांनी लोकल ट्रेन खचाखच भरलेल्या होत्या. सायंकाळी ६ वाजून २४ मिनिटांनी खार रोड स्थानकाजवळ पहिला स्फोट झाला आणि त्यानंतर अवघ्या ११ मिनिटांत ६ वाजून ३५ मिनिटांपर्यंत माटुंगा रोड, माहिम, वांद्रे (खार रोड आणि सांताक्रूझ दरम्यान), जोगेश्वरी, बोरीवली आणि मीरा रोड या स्थानकांदरम्यान एकूण सात स्फोट झाले. हे सर्व स्फोट धावत्या लोकल ट्रेनच्या पहिल्या वर्गाच्या डब्यांमध्ये घडवून आणले होते. या हल्ल्याला '७/११ बॉम्बस्फोट' म्हणूनही ओळखले जाते.

जिवीतहानी आणि मुंबईकरांचा दुर्दम्य संयम

या भीषण हल्ल्यात १८९ ते २०९ हून अधिक निष्पाप मुंबईकरांना आपले प्राण गमवावे लागले, तर ४६० ते ८२७ हून अधिक जण गंभीर जखमी झाले. अनेक प्रवाशांना कायमचे अपंगत्व आले, तर काही कुटुंबांनी आपले आधारस्तंभ गमावले. स्फोटांची तीव्रता इतकी होती की लोकलच्या डब्यांचे अक्षरशः तुकडे झाले होते. सर्वत्र रक्ताचा सडा, विखुरलेले मृतदेह आणि आक्रोश यामुळे भयाण वातावरण निर्माण झाले होते. पश्चिम रेल्वेची वाहतूक तात्काळ बंद करण्यात आली, ज्यामुळे हजारो प्रवासी रेल्वे स्थानकांवर अडकून पडले.

या कठीण प्रसंगात मुंबईकरांनी दाखवलेला संयम आणि एकजूट आजही आठवते. स्फोटांची माहिती मिळताच मुंबई पोलीस, अग्निशमन दल आणि वैद्यकीय पथके तातडीने घटनास्थळी दाखल झाली. जखमींना रुग्णालयात दाखल करण्यासाठी मदतकार्य युद्धपातळीवर सुरू झाले. स्थानिकांनी, सामाजिक संस्थांनी आणि स्वयंसेवकांनी अडकलेल्या प्रवाशांना खाण्यापिण्याची मदत केली आणि त्यांना त्यांच्या घरांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी तात्काळ सोयी-सुविधा पुरवल्या. तत्कालीन मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख आणि रेल्वेमंत्री लालू प्रसाद यादव यांनी मृतांच्या नातेवाईकांना आर्थिक मदतीची घोषणा केली.

षडयंत्र आणि तपास: आयएसआय-लष्कर-ए-तोयबाचे कनेक्शन

प्राथमिक तपासात हे बॉम्ब आरडीएक्स (RDX) आणि अमोनियम नायट्रेटचा (Ammonium Nitrate) वापर करून प्रेशर कुकरमध्ये तयार करण्यात आले होते, हे समोर आले. हे बॉम्ब गोवंडी येथील एका घरात तयार करण्यात आल्याचे आणि यात पाकिस्तानातून आलेल्या काही दहशतवाद्यांनी मदत केल्याचेही निष्पन्न झाले. या हल्ल्यामागे पाकिस्तानची गुप्तचर संस्था आयएसआय (ISI) आणि लष्कर-ए-तोयबा (Lashkar-e-Taiba) या दहशतवादी संघटनेचा हात असल्याचे उघड झाले. 'सिमी' (SIMI) या दहशतवादी संघटनेचेही काही सदस्य यात सहभागी होते.

या हल्ल्याचा तपास दहशतवादविरोधी पथकाकडे (ATS) सोपवण्यात आला. एटीएसने २० जुलै ते ३ ऑक्टोबर २००६ दरम्यान अनेक दहशतवाद्यांना अटक केली. एकूण १३ जणांना आरोपी ठरवण्यात आले. यात कमाल अन्सारी, अब्दुल माजीद आणि अन्य काही जणांचा समावेश होता. या आरोपींना मार्च २००६ मध्ये पाकिस्तानमधील बहावलपूर येथे लष्कर-ए-तोयबाचा सूत्रधार अझम चिमा याच्या हवेलीत प्रशिक्षण दिल्याचे समोर आले. आरडीएक्स कांडला बंदरातून भारतात आणले गेले आणि प्रेशर कुकर सांताक्रूझमधील दुकानातून खरेदी केले होते.

१९ वर्षांनंतरचा धक्कादायक निकाल: सर्व आरोपी निर्दोष मुक्त

या बॉम्बस्फोट प्रकरणाची सुनावणी अनेक वर्षे सुरू होती. तब्बल १९२ साक्षीदारांनी न्यायालयात साक्ष दिली. ११ सप्टेंबर २०१५ रोजी विशेष मकोका न्यायालयाने १३ आरोपींपैकी १२ जणांना दोषी ठरवले होते (एक आरोपी अब्दुल वाहिदला निर्दोष सोडले होते). यापैकी ५ जणांना मृत्युदंडाची, तर ७ जणांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली होती. या शिक्षेला दोषींनी मुंबई उच्च न्यायालयात आव्हान दिले होते, तर राज्य सरकारने फाशीची शिक्षा कायम ठेवण्यासाठी याचिका दाखल केली होती.

१५ जानेवारी २०२५ रोजी उच्च न्यायालयाने या प्रकरणाचा निकाल राखून ठेवला होता. आणि आज, २१ जुलै २०२५ रोजी, मुंबई उच्च न्यायालयाने या प्रकरणातील सर्व १२ दोषींना निर्दोष मुक्त केले. न्यायमूर्ती अनिल किलोर आणि न्यायमूर्ती श्याम चांदक यांच्या विशेष खंडपीठाने हा निकाल दिला. अभियोजन पक्ष त्यांच्यावरील आरोप सिद्ध करण्यात "पूर्णपणे अपयशी" ठरल्याचे न्यायालयाने नमूद केले.

तपास यंत्रणांना न्यायालयात योग्यप्रकारे पुरावे सादर करता न आल्यामुळे हा निकाल दिला असल्याचेही समोर आले आहे. पोलिसांनी आरोपींवर जबरदस्तीने जबाब नोंदवल्याचा आणि छळ केल्याचा आरोप केला होता, यावरही न्यायालयाने प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. या निकालामुळे पीडित कुटुंबांमध्ये आणि सर्वसामान्यांमध्ये तीव्र संताप आणि आश्चर्य व्यक्त केले जात आहे. ज्या आरोपींनी १८ वर्षांहून अधिक काळ तुरुंगात काढला, त्यांना या निकालामुळे मोठा दिलासा मिळाला आहे.

परिणाम आणि आठवणी

२००६ चा मुंबई लोकल बॉम्बस्फोट हा मुंबईकरांच्या मनावर कायमचा कोरला गेलेला एक काळा दिवस आहे. या हल्ल्याने मुंबईची 'लाइफलाइन' असलेल्या लोकल ट्रेनच्या सुरक्षिततेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले. या घटनेने देशाच्या सुरक्षेची आणि दहशतवादाच्या धोक्याची जाणीव पुन्हा एकदा करून दिली. न्यायालयीन निकालानंतरही, आजही, ११ जुलै हा दिवस मुंबईकरांना त्या दुर्दैवी घटनेची आणि त्यात गमावलेल्या निष्पाप जीवांची आठवण करून देतो. या निकालामुळे देशातील न्यायव्यवस्थेच्या कार्यपद्धतीवर आणि तपास यंत्रणांच्या क्षमतेवर पुन्हा एकदा नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे.