Europe Population Crisis : युरोपात इतक्या वेगाने लोकसंख्येत घट का?, जाणून घ्या धक्कादायक कारण!

Europe Population Crisis : युरोप आज एका मोठ्या लोकसंख्या संकटाचा सामना करत आहे, जिथे जन्मदर अपेक्षेपेक्षा खूप कमी झाला आहे. याचा थेट परिणाम सामाजिक आणि आर्थिक स्थिरतेवर होत आहे. एकेकाळी जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेली शहरे युरोपात होती, मात्र आज चित्र पूर्णपणे बदलले आहे.

ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील डेमोग्राफी अँड पॉप्युलेशन हेल्थच्या प्राध्यापिका मेलिंडा मिल्स यांच्या मते, युरोपातील जन्मदर इतका अनपेक्षितपणे घसरला आहे की, लोकसंख्या वाढ किंवा स्थलांतर या घटकांद्वारेही ही घट भरून काढता येत नाही.

आशिया-आफ्रिकेत वाढ, युरोपात घट

आज सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले देश भारत, इंडोनेशिया आणि नायजेरियासारखे आशियाई व आफ्रिकेतील आहेत, तर युरोपीय देश जलद लोकसंख्या घट अनुभवत आहेत. जपान, जर्मनी, हंगेरी आणि दक्षिण कोरियामध्येही हीच स्थिती आहे.

उशिरा कुटुंब नियोजन

वैद्यकीय मदतीमुळे महिला आता जास्त वयातही निरोगीपणे मुलांना जन्म देऊ शकत आहेत. महिला उशिरा मुले जन्माला घालत असल्याने लोकसंख्या घट रोखण्याची काही सकारात्मक चिन्हे दिसत असली तरी, एकूण जन्मदर कमी असल्याने युरोपची लोकसंख्या कमी होतच आहे.

सरकारी धोरणे व 'चुकीच्या' उपायांचा धोका

या जन्मदर संकटावर मात करण्यासाठी सरकारे अनेकदा चुकीच्या धोरणांचा अवलंब करतात, असा इशारा प्राध्यापिका मिल्स यांनी दिला आहे. दक्षिण कोरियामध्ये प्रति महिला जन्मदर फक्त 0.6 पर्यंत खाली आला आहे, ज्याला राष्ट्रीय आणीबाणी म्हणून घोषित करण्यात आले आहे.

हंगेरीचे प्रयोग

हंगेरीमध्ये जन्मदर वाढवण्याच्या धोरणांवर जीडीपीच्या पाच टक्के खर्च केला जातो (संरक्षणापेक्षा तिप्पट खर्च). हंगेरीच्या धोरणांमध्ये मुलांसाठी कर प्रोत्साहन आणि महिलांना कर्ज देणे समाविष्ट आहे. एका महिलेला चार मुले झाली की तिचे सर्व कर्ज माफ केले जाते. मात्र, मिल्स यांच्या संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, ज्या महिलांना चार मुले होतात त्या आधीपासूनच मोठ्या कुटुंबाची योजना करत असतात. 'महिलांना मुले होण्यासाठी पैसे देणारी धोरणे काम करत नाहीत' असे मिल्स यांनी स्पष्ट केले आहे.

यशस्वी धोरणे कोणती?

यशस्वी धोरणे आर्थिक सुरक्षितता आणि कुटुंबाच्या गरजा पूर्ण करण्यावर आधारित असावी लागतात, असे मिल्स यांचे मत आहे.

रोजगार आणि सुरक्षा

नागरिकांमध्ये आर्थिक सुरक्षितता आणि घरांची उपलब्धता लक्षात घेऊन लोक कुटुंब नियोजन करतात. असुरक्षित नोकरी आणि घर विकत घेता न येणे यामुळे लोक मुले होण्यापासून परावृत्त होतात.

महिलांसाठी सोयी

अधिक यशस्वी धोरणांमध्ये मुलांना सांभाळून महिला त्यांच्या निवासस्थानाजवळील कामाच्या ठिकाणी काम करू शकतील, हे सुनिश्चित करणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून त्यांना लांबचा प्रवास करावा लागणार नाही.

सांस्कृतिक बदल

केवळ आर्थिक धोरणेच नव्हे, तर सांस्कृतिक नियमही बदलणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, कोरियामध्ये महिला मुले होण्यास संकोच करतात, कारण त्यांना आधीच त्यांच्या पतीची आणि सासरच्यांची काळजी घ्यावी लागते. जिथे ९५ टक्के लोकसंख्या पुरुषांची आहे, तिथे कामाच्या ठिकाणी आणि सामाजिक स्तरावर महिलांना मदत करण्याची गरज आहे.

लोकसंख्येतील बदलांचे परिणाम

आर्थिक फटका : लोकसंख्या घटल्याने आर्थिक विकास आणि गुंतवणुकीच्या संधी यावर नकारात्मक परिणाम होतो.

सेवांचे नुकसान : काही प्रदेशात कुशल कामगारांच्या स्थलांतरामुळे सेवांचे नुकसान होत आहे, ज्यामुळे राजकीय अस्थिरता वाढू शकते.

उत्पादनात बदल : लोकसंख्येतील बदलामुळे उत्पादनातही बदल होत आहेत. जपानमध्ये लहान मुलांच्या डायपरऐवजी प्रौढांसाठी डायपरचे उत्पादन वाढले आहे. दक्षिण कोरियामध्ये शिशु फॉर्म्युल्याऐवजी वृद्धांसाठी प्रथिने पेये तयार केली जात आहेत.

२०५० पर्यंतची शहरे

२०५० पर्यंत जगातील ७० टक्के लोकसंख्या शहरी असेल. लोकसंख्येतील बदलांसह शहरे देखील बदलणार आहेत: वाहतूक व्यवस्था आणि केंद्रीकृत सेवांची पुनर्रचना केली जाईल, उदाहरणार्थ, वृद्धांना रुग्णालयात नेण्यासाठीच्या व्यवस्था. शाळांचे रूपांतर वृद्धांसाठी घरे आणि लहान कुटुंबांसाठी निवासस्थानांमध्ये होण्याची शक्यता आहे.

स्थलांतर: एक तात्पुरता उपाय?

स्थलांतर हे लोकसंख्या घट भरून काढण्यासाठी एक महत्त्वाचा उपाय म्हणून पाहिले जाते, विशेषतः कुशल कर्मचाऱ्यांची गरज असलेल्या क्षेत्रात. उदाहरणार्थ, यूकेच्या एनएचएसमध्ये परदेशी, अत्यंत कुशल काळजीवाहू कर्मचाऱ्यांची गरज आहे.

राजकीय गुंतागुंत: मात्र, राजकीय तणाव आणि अतिउजव्या विचारसरणीच्या उदयामुळे स्थलांतराचे धोरण गुंतागुंतीचे झाले आहे.

स्थलांतराचे प्रमाण: १९७० मध्ये अमेरिकेच्या लोकसंख्येपैकी केवळ ५ टक्के लोक स्थलांतरित होते, जे आता सुमारे २४ टक्क्यांवर पोहोचले आहे.