महाराष्ट्र आणि गुजरात दिन 1 मे रोजीच का साजरा करतात; त्यामागील इतिहास अन् काय झाला होता संघर्ष!

Why do we observe Maharashtra Day and Gujarat Day on May 1 : 1 मे हा दिवस जागतिक स्तरावर आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन म्हणून ओळखला जातो. तर दुसरीकडे हीच तारीख महाराष्ट्र राज्यासाठी आणि त्यालाच लागून असलेल्या गुजरात राज्यासाठी अतिशय महत्त्वाची मानली जाते. त्याचे कारण म्हणजे या दोन्ही राज्याच्या निर्मितीचा दिवस म्हणून या दिवसाकडे पाहिले जाते.

दोन्ही राज्याच्या निर्मितीचा एकच दिवस कसा झाला, दोन्ही राज्यातील लोकांनी राज्य निमिर्तीसाठी कसा लढा दिला, याविषयी आपण आज जाणून घेणार आहोत, 1 मे रोजीच गुजरात व महाराष्ट्र राज्याचा स्थापना दिवस का साजरा केला जातो, यामागील इतिहास देखील जाणून घेणार आहोत..!

संपूर्ण जग 1 मे हा दिवस आंतरराष्ट्रीय कामगार दिन म्हणून साजरा करते; तथापि, फार कमी लोकांना माहिती आहे की, 1 मे हा दिवस 'महाराष्ट्र दिन' आणि 'गुजरात दिन' म्हणूनही साजरा केला जातो. मे महिन्याचा पहिला दिवस दोन्ही राज्यांसाठी महत्त्वाचा आहे. कारण तो 1 मे रोजी महाराष्ट्र आणि गुजरात ही दोन्ही विद्यमान राज्ये स्थापन झाली होती. म्हणूनच, महाराष्ट्र आणि गुजरातमधील लोक या दिवशी विशेष कार्यक्रमांचे आयोजन करते. या दोन्ही राज्यांचा समृद्ध वारसा आणि परंपरांचे प्रदर्शन करणारा हा दिवस मानला जातो.

गुजरात व महाराष्ट्र राज्य निर्मितीमागील इतिहास काय?

१ मे हा दिवस दोन्ही राज्यांमध्ये महाराष्ट्र दिन आणि गुजरात दिन म्हणून साजरा करण्याचे कारण म्हणजे 57 वर्षांपूर्वी याच दिवशी विद्यमान महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली होती. तत्कालीन मुंबईत मराठी, गुजराती, कच्छी आणि कोकणी अशा विविध भाषा बोलणारे लोक होते, परंतु ते यशस्वी झाले नाही. आणि, संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनाने वेगळ्या राज्याची मागणी सुरू केली. 1960 पर्यंत हा विरोध सुरू राहिला आणि त्याच वर्षी, बहुभाषिक मुंबई राज्याचे गुजरात आणि महाराष्ट्रात विभाजन करण्यासाठी भारतीय संसदेने बॉम्बे पुनर्गठन कायदा मंजूर केला. हा कायदा 1 मे 1960 रोजी लागू झाला.

महाराष्ट्र व गुजरात राज्याच्या निर्मितीसाठी मोठा लढा, वाचा संक्षिप्तपणे..!

• भारतीय संविधानाच्या अंमलबजावणीनंतर, भाषिक सीमांच्या आधारावर देशाचे राज्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले. त्यावेळी, 1956 च्या राज्य मान्यता कायद्यानुसार मुंबईला एक राज्य म्हणून मान्यता देण्यात आली.
• मुंबईत मराठी, कोकणी, गुजराती आणि कच्छी यासारख्या भाषा बोलणारे लोक होते. तथापि, विविध स्थानिक भाषांचे एकाच राज्यात विलीनीकरण झाले नाही आणि त्यामुळे गोंधळ व त्रास वाढू लागला.
• या भाषिक फरकांमुळे राज्याचे पावित्र्य वारंवार धोक्यात येत होते, कायम वादाच्या घटना होऊ लागल्या.
• राज्यांचे विभाजन करून स्वतंत्र राज्य निर्माण करण्याची मागणी करणारी अनेक निदर्शने आणि चळवळी सुरू झाल्या,
• ज्यामध्ये गुजराती आणि कच्छी भाषिक लोकांचा समावेश होता आणि मराठी आणि कोकणी भाषिकांचा समावेश होता.
• महागुजरात चळवळ आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ हे प्रमुख आंदोलनाचे चेहरे बनले आणि त्यांनी या मागण्यांसाठी आंदोलन सुरू केले.
• राज्याच्या विविध भागात होणाऱ्या निदर्शनांचा वेग पाहून, माजी पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी 1956 मध्ये मुंबईला पाच वर्षांसाठी केंद्रशासित प्रदेश घोषित केले.
• नंतर, मुंबईच्या द्विभाषिक राज्याला पाठिंबा देणारा ठराव लोकसभेने मंजूर केला. त्यानंतर लोकसभेने मार्च 1960 मध्ये मुंबई पुनर्रचना कायदा सुचवला.
• जो एका महिन्यानंतर कनिष्ठ सभागृहाने मंजूर केला. भारत सरकारला, अनेक आयोगांच्या पाठिंब्याने, एक वेगळे राज्य घोषित करण्यासाठी 20 वर्षांहून अधिक काळ लागला.
• अखेर, संसदेत बॉम्बे पुनर्रचना कायदा लागू झाल्यानंतर, 1 मे 1960 रोजी बॉम्बे राज्याचे महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये विभाजन झाले.
• त्यानंतर हा दिवस महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये दोन्ही राज्यांनी स्वतंत्रपणे साजरा केला आहे.

महाराष्ट्र दिनाचा प्रमुख कार्यक्रम कसा साजरा केला जातो?

महाराष्ट्र दिन दादर येथील शिवाजी पार्क येथे परेडने साजरा केला जातो. राज्यपाल, राज्य राखीव पोलिस दल, मुंबई पोलिस इत्यादी सर्वजण परेडचा भाग असतात. महाराष्ट्रात विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम देखील होतात. या दिवशी सार्वजनिक सुट्टी देखील असते आणि सर्व शाळा, बँका, सरकारी कार्यालये बंद असतात. शैक्षणिक पार्श्वभूमी असलेल्या अनेक प्रसिद्ध व्यक्ती, पोलिस अधिकारी, खेळाडू आणि डॉक्टरांना त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानाबद्दल पुरस्कार दिले जातात. त्याचप्रमाणे गुजरातमध्ये, हा दिवस राज्यभर परेड आणि इतर शासकीय कार्यक्रमांसह साजरा केला जातो. अहमदाबादमधील साबरमती या ठिकाणी शासकीय मोठी परेड सोहळा पार पडतो.

महाराष्ट्र निर्मितीसाठी 106 जणांचे हुतात्मे

महाराष्ट्र दिन हा महाराष्ट्र राज्याचा निर्मिती दिवस म्हणून साजरा केला जातो. 1 मे 1960 रोजी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्य अस्तित्वात आले. त्यामुळे हा दिवस मराठीपणाचा हा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीसाठी बलिदान दिलेल्या 106 हुतात्म्यांचे स्मरण या दिवशी केले जाते.