उपराष्ट्रपतीपदाची निवडणूक इतकी गुंतागुंतीची का आहे?, खासदारांना ट्रेनिंग का, जाणून घ्या संपूर्ण गणित

९ सप्टेंबर २०२५ रोजी म्हणजेच आज भारताला १५ वे उपराष्ट्रपती मिळणार आहेत. यासाठी एनडीएने सीपी राधाकृष्णन आणि 'इंडिया' आघाडीने बी. सुदर्शन रेड्डी यांना उमेदवारी दिली आहे. ही निवडणूक सामान्य निवडणुकांपेक्षा खूप वेगळी आहे आणि ती नेमकी का वेगळी आहे, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

देशातील दुसरे सर्वोच्च घटनात्मक पद असलेल्या उपराष्ट्रपतीपदाची निवड प्रक्रिया सोपी नसून, ती अनेक तांत्रिक बाबींनी भरलेली आहे. त्यामुळेच प्रत्येक निवडणुकीपूर्वी खासदारांना विशेष प्रशिक्षण दिले जाते, जेणेकरून त्यांच्याकडून कोणतीही चूक होऊ नये.

उपराष्ट्रपतीपदाची निवडणूक इतकी गुंतागुंतीची का आहे?

सामान्यतः आपण मतदान केंद्रावर जाऊन उमेदवाराच्या नावापुढील बटण दाबतो किंवा शिक्का मारतो. पण उपराष्ट्रपती निवडणुकीत असे होत नाही. यासाठी एक विशेष 'एकल हस्तांतरणीय मतदान प्रणाली' वापरली जाते, जी खालीलप्रमाणे काम करते:

प्राधान्यक्रमानुसार मतदान

खासदारांना एका मतपत्रिकेवर फक्त 'हो' किंवा 'नाही' असे मत द्यायचे नसते, तर त्यांना त्यांच्या पसंतीच्या उमेदवारांना प्राधान्यक्रम द्यावा लागतो. म्हणजेच, त्यांना मतपत्रिकेवर त्यांच्या पहिल्या पसंतीच्या उमेदवारासमोर '१', दुसऱ्या पसंतीच्या उमेदवारासमोर '२' आणि तिसऱ्या पसंतीच्या उमेदवारासमोर '३' असे क्रमांक लिहावे लागतात.

विशेष पेनचा वापर

मतदानासाठी निवडणूक आयोगाने दिलेल्या विशिष्ट पेनचा वापर करणे बंधनकारक असते. जर खासदाराने इतर कोणताही पेन वापरला, तर त्याचे मत अवैध ठरते.

विजयी होण्याचा 'कोटा'

जिंकण्यासाठी उमेदवाराला सर्वाधिक मते मिळवून पुरेसे नाही, तर त्याला मतांचा एक विशिष्ट कोटा गाठावा लागतो. पहिल्या फेरीत जर कोणत्याही उमेदवाराने हा कोटा गाठला नाही, तर सर्वात कमी मते मिळवलेल्या उमेदवाराची मते बाद केली जातात आणि त्याच्या मतपत्रिकेवरील दुसऱ्या पसंतीची मते इतर उमेदवारांना हस्तांतरित केली जातात. ही प्रक्रिया उमेदवार विजयी होईपर्यंत चालू राहते.

यामुळे ही प्रक्रिया खूप तांत्रिक आणि गुंतागुंतीची बनते. एक छोटीशी चूक, जसे की चुकीच्या पेनचा वापर करणे किंवा चुकीचा प्राधान्यक्रम लिहिणे, संपूर्ण मत रद्द करू शकते.

खासदारांना प्रशिक्षण का दिले जाते?

ही निवडणूक गुप्त मतदानाने होते आणि यासाठी कोणताही 'व्हीप' (Whip) जारी करता येत नाही. यामुळे खासदारांना त्यांच्या पक्षाच्या आदेशापेक्षा वैयक्तिक पसंतीनुसार मतदान करण्याची मुभा मिळते. मात्र, ही प्रक्रिया गुंतागुंतीची असल्यामुळे अनेक खासदारांना ती व्यवस्थित समजत नाही, विशेषतः जे पहिल्यांदाच निवडून आले आहेत.

याच कारणामुळे उपराष्ट्रपती निवडणुकीपूर्वी एनडीए आणि 'इंडिया' आघाडी दोन्ही बाजूंनी त्यांच्या खासदारांसाठी 'मॉक पोल' (मॉक पोल) आयोजित केले होते. यामध्ये खासदारांना मतपत्रिका कशी भरायची, योग्य पेनचा वापर कसा करायचा आणि मतपत्रिका योग्यरित्या कशी टाकायची याचे प्रशिक्षण दिले जाते. केंद्रीय मंत्री एस.पी. सिंह बघेल यांच्या मते, "अनेक खासदारांना मतपत्रिकेवर मतदान कसे करायचे हे माहित नसते. त्यामुळे कोणताही गोंधळ होऊ नये यासाठी हे प्रशिक्षण आवश्यक आहे."

राष्ट्रपती निवडणूक अधिक गुंतागुंतीची का असते?

उपराष्ट्रपतीपदाची निवड प्रक्रिया गुंतागुंतीची असली तरी, राष्ट्रपतीपदाची निवडणूक त्याहूनही अधिक जटिल असते. राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीत खासदार आणि आमदारांची मते एकत्र केली जातात. आमदारांच्या मताचे मूल्य त्यांच्या राज्याच्या लोकसंख्येवर अवलंबून असते, तर खासदारांच्या मताचे मूल्य स्वतंत्रपणे ठरवले जाते. यामुळे निवडणुकीचे गणित अधिकच क्लिष्ट बनते.

एकंदरीत, उपराष्ट्रपतीपदाची निवडणूक ही केवळ संख्याबळाचा खेळ नसून, ती कायद्याची योग्य प्रक्रिया पाळण्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. मतदानात छोटीशीही चूक होऊ नये आणि लोकशाही प्रक्रिया पारदर्शक राहावी यासाठीच खासदारांना विशेष प्रशिक्षण दिले जाते. यामुळेच ही निवडणूक 'मतदान' न राहता एक 'गणित' आणि 'प्रशिक्षण' ठरते.