48 तासांपासून भयावह किंकाळ्या, उत्तरकाशीत निसर्गाचा प्रकोप; काय काय घडतयं?

उत्तराखंडच्या उत्तरकाशी जिल्ह्यातील धराली गावामध्ये ५ ऑगस्ट २०२५ रोजी दुपारी १.५० वाजता ढगफुटीमुळे आलेल्या भयंकर पूर आणि भूस्खलनाने मोठी हानी झाली आहे. खीर गंगा नदीला आलेल्या पुरामुळे आणि ढिगाऱ्यामुळे धराली येथील बाजार, घरे, हॉटेल्स आणि गेस्टहाऊस पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले आहेत. आतापर्यंत या घटनेत ५ लोकांचा मृत्यू झाल्याची पुष्टी झाली आहे.

भारतीय सैन्याच्या ताज्या माहितीनुसार, या दुर्घटनेत ३ लोकांचा मृत्यू झाला आहे, ज्यापैकी दोन मृतदेह सापडले आहेत. घटनेमध्ये ५० हून अधिक लोक बेपत्ता असून, यामध्ये १ ज्युनिअर कमिशन्ड ऑफिसर (JCO) आणि ८ जवानांचा समावेश आहे.

भारतीय लष्कर, एनडीआरएफ, एसडीआरएफ, आयटीबीपी आणि स्थानिक प्रशासनाने गेल्या ४८ तासांपासून बचावकार्य सुरू केले आहे. मुख्यमंत्री पुष्कर सिंह धामी यांनी स्वतः परिस्थितीचा आढावा घेतला असून, पंतप्रधान मोदी आणि गृहमंत्री अमित शाह यांनी शक्य ती सर्व मदत करण्याचे आश्वासन दिले आहे. गेल्या ४८ तासांत काय घडले आणि मदतकार्याची सद्यःस्थिती काय आहे, ते पाहूया...

गेल्या ४८ तासांत धराली दुर्घटनेत काय घडले?

• ढगफुटीमुळे विध्वंस: ५ ऑगस्ट रोजी दुपारी १.४० वाजता खीर गंगा नदीच्या वरच्या भागात ढगफुटी झाली, ज्यामुळे धराली आणि आसपासच्या परिसरांमध्ये भीषण पूर आणि भूस्खलन झाले. सुक्खी टॉप येथेही दुसरी ढगफुटी झाली, मात्र तिथे कोणतीही जीवितहानी झाली नाही. धरालीमध्ये २०-२५ हॉटेल्स, गेस्टहाऊस आणि दुकाने ढिगाऱ्याखाली गाडली गेली.
• मृत्यू आणि बेपत्ता झालेले लोक: मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, ५ लोकांचा मृत्यू झाला आहे. भारतीय लष्कराने ३ मृत्यूंची पुष्टी केली आहे, ज्यापैकी एक मृतदेह (३५ वर्षीय आकाश पनवार) सापडला आहे. ५० हून अधिक लोक बेपत्ता आहेत, ज्यात १ JCO आणि ८ जवान यांचा समावेश आहे. स्थानिक लोकांच्या मते, दूध मेळ्यामुळे परिसरात गर्दी होती, त्यामुळे बेपत्ता झालेल्या लोकांची संख्या जास्त असू शकते.

बचावकार्य सुरूच

• लष्कराची मदत: भारतीय लष्कराच्या इबेक्स ब्रिगेड (हर्षिल) ने १० मिनिटांत १५० जवानांसह बचावकार्य सुरू केले. आतापर्यंत ७० लोकांना वाचवण्यात आले आहे, ज्यात ९ सैनिक आणि ३ नागरिकांना डेहराडूनला एअरलिफ्ट करण्यात आले आहे.
• एनडीआरएफ आणि आयटीबीपी: एनडीआरएफच्या ३ टीम (१०५ बचाव कर्मचारी) आणि आयटीबीपीच्या ५ टीम (१३० जवान) धरालीमध्ये तैनात आहेत. बचावकार्यासाठी स्निफर डॉग्स, ड्रोन आणि रीको रडारचा वापर केला जात आहे.
• हेलिकॉप्टरची मदत: चिनूक आणि एमआय-१७ हेलिकॉप्टर्स जॉलीग्रांट, चंदीगड आणि आग्रा येथून तैनात करण्यात आले आहेत, परंतु खराब हवामानामुळे उड्डाणांमध्ये अडथळे येत आहेत. मातली हेलिपॅडवर एक तात्पुरते एव्हिएशन बेस तयार करण्यात आले आहे.

पर्यटकांची स्थिती काय?

गंगोत्रीमध्ये अडकलेल्या १८०-२०० पर्यटकांना लष्कर आणि आयटीबीपीतर्फे जेवण, वैद्यकीय मदत आणि निवारा दिला जात आहे. नेलॉन्ग हेलिपॅडवरून परतीच्या विमानांद्वारे पर्यटकांना बाहेर काढले जात आहे. आतापर्यंत २७४ लोक हर्षिल येथे पोहोचले आहेत, ज्यात गुजरात (१३१), महाराष्ट्र (१२३), मध्य प्रदेश (२१), उत्तर प्रदेश (१२), राजस्थान (६), दिल्ली (७), आसाम (५), कर्नाटक (५), तेलंगणा (३) आणि पंजाब (१) येथील प्रवासी यांचा समावेश आहे.

१३५ लोकांना हर्षिलमधून बाहेर काढले

• १३५ लोकांना हर्षिलमधून बाहेर काढण्यात आले, ज्यापैकी १०० लोकांना उत्तरकाशी आणि ३५ लोकांना डेहराडूनला पाठवण्यात आले.
• गंभीर जखमी झालेल्या ३ लोकांना एम्स (AIIMS) ऋषिकेश आणि ८ लोकांना उत्तरकाशी जिल्हा रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आहे. हर्षिल, भटवारी, उत्तरकाशी, डेहराडून आणि एम्समध्ये २७० बेड (६५ आयसीयू) आरक्षित ठेवण्यात आले आहेत.

रस्ते आणि पायाभूत सुविधा

• गंगोत्री नॅशनल हायवेचा भटवारी येथील ३० मीटरचा भाग कोसळला आहे. लिंचीगाड आणि गंगरानी येथील रस्त्यांचेही मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले आहे.
• बीआरओ आणि १०० हून अधिक मजूर रस्ते मोकळे करण्यासाठी कार्यरत आहेत.
• धराली येथील नागरी हेलिपॅड भूस्खलनामुळे बंद झाले आहे, परंतु हर्षिल आणि नेलॉन्ग हेलिपॅड चालू आहेत.

पुढील आव्हाने काय आहेत?

धरालीच्या या विनाशामुळे उत्तराखंडच्या नाजूक पर्यावरणीय स्थितीचे वास्तव समोर आले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, अनियंत्रित बांधकाम, जंगलतोड आणि हिमनदीतील पाणी बाहेर पडणे (GLOF) ही यामागची कारणे असू शकतात. एका स्थानिक भूवैज्ञानिकाने सांगितले की, 'पर्वत आता संतृप्त झाले आहेत. आपल्याला एआय-आधारित (AI-based) इशारा प्रणालीची गरज आहे.'

उत्तरकाशीतील धराली दुर्घटनेमुळे शेकडो लोकांचे आयुष्य प्रभावित झाले आहे. लष्कर, एनडीआरएफ, आयटीबीपी आणि स्थानिक प्रशासनाचे एकत्रित बचावकार्य आशेचा किरण ठरले आहे. २७४ लोक सुरक्षितपणे हर्षिल येथे पोहोचले आहेत, आणि १३५ लोकांना उत्तरकाशी व डेहराडूनला पाठवण्यात आले आहे. पण ५० हून अधिक बेपत्ता लोकांचा शोध घेणे आणि खराब हवामानाचा सामना करणे ही मोठी आव्हाने अजूनही बाकी आहेत. ही दुर्घटना हवामान बदलाचा इशारा आहे का? असा प्रश्न निर्माण होत आहे.