शानदार सुरुवात,पण 3ऱ्या फेजला घात! PSLV-C62 मोहीम फेल; 'अन्वेषा'सह 16 उपग्रह नष्ट, किती झाले नुकसान?

PSLV-C62 Mission Fails : भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेसाठी (ISRO) १२ जानेवारी २०२६ हा दिवस अत्यंत निराशाजनक ठरला. अत्यंत विश्वासार्ह मानल्या जाणाऱ्या PSLV रॉकेटच्या ६४ व्या उड्डाणात (PSLV-C62) तांत्रिक बिघाड झाल्याने ही महत्त्वाची मोहीम अपयशी ठरली. या अपघातामुळे संरक्षण क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असलेला 'अन्वेषा' (EOS-N1) उपग्रह आणि इतर १५ सह-प्रवासी उपग्रह अवकाशात नष्ट झाले आहेत.

शानदार सुरुवात, पण तिसऱ्या टप्प्यात घात झाला

सोमवारी सकाळी 10:17 वाजता श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून 260 टन वजनाच्या PSLV-DL आवृत्तीने अवकाशात झेप घेतली. सुरुवातीचे दोन टप्पे नियोजित वेळेनुसार पार पडले. मात्र, उड्डाणाच्या सुमारे आठ मिनिटांनंतर तिसऱ्या टप्प्यात (PS3) समस्या उद्भवली.

टेलीमेट्री डेटा बंद: तिसऱ्या टप्प्याचे कार्य सुरू होताच मिशन कंट्रोल रूममधील डेटा सिग्नल अचानक बंद झाले.

मार्गावरून विचलन: रॉकेटने आपला नियोजित मार्ग सोडला (Deviation), ज्यामुळे उपग्रहांना त्यांच्या कक्षेमध्ये प्रस्थापित करणे अशक्य झाले.

इस्रो प्रमुखांचे अधिकृत विधान

इस्रो प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी या अपयशाबद्दल माहिती देताना सांगितले की, "तिसऱ्या टप्प्याच्या शेवटपर्यंत सर्व काही सामान्य होते, मात्र त्यानंतर वाहनाच्या 'रोल रेट' आणि उड्डाण मार्गात विसंगती दिसून आली. आम्ही सध्या सर्व डेटाचे सखोल विश्लेषण करत आहोत."

The PSLV-C62 mission encountered an anomaly during end of the PS3 stage. A detailed analysis has been initiated.

— ISRO (@isro) January 12, 2026

किती कोटींचे झाले नुकसान?

या मोहिमेच्या अपयशाने भारताचे मोठे आर्थिक नुकसान झाले आहे. PSLV प्रक्षेपणाचा अंदाजे खर्च २०० ते ४०० कोटी रुपये असतो. मुख्य उपग्रह 'अन्वेषा' आणि इतर १५ आंतरराष्ट्रीय व विद्यार्थी उपग्रहांची मिळून किंमत अंदाजे ३५० ते ४०० कोटी रुपयांच्या घरात आहे.

एकूण नुकसान किती झाले?

प्राथमिक अंदाजानुसार, या एका अपयशामुळे भारताचे ७०० ते ८०० कोटी रुपयांचे नुकसान झाले आहे. याशिवाय, वर्षभराची मेहनत आणि अंतराळ विज्ञानातील अमूल्य वेळ वाया गेला आहे.

वारंवार होणारे अपयश: चिंतेचा विषय

PSLV हे जगातील सर्वात यशस्वी रॉकेट मानले जाते, ज्याचा यशाचा दर ९४% आहे. मात्र, गेल्या आठ महिन्यांतील हे दुसरे मोठे अपयश आहे.

१. PSLV-C61 चे सावट: मागील वर्षीच्या मोहिमेतही तिसऱ्या टप्प्यात 'चेंबर प्रेशर ड्रॉप'ची समस्या आली होती.

२. पारदर्शकतेवर प्रश्न: C-61 मोहिमेचा चौकशी अहवाल अद्याप सार्वजनिक करण्यात आलेला नाही. आता C-62 मध्येही त्याच टप्प्यात बिघाड झाल्याने घन-इंधन मोटर (Solid Motor) आणि नोझलच्या गुणवत्तेवर गंभीर प्रश्न उपस्थित होत आहेत.

या अपयशाचा 'या' मोहिमांवर होणार परिणाम

इस्रोने २०२६ सालासाठी अत्यंत महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्टे ठेवली होती, ज्यावर आता प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे:

गगनयान मोहीम: मानवी अंतराळ मोहिमेच्या तयारीवर याचा मानसिक परिणाम होऊ शकतो.

व्यावसायिक विश्वासार्हता: न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेड (NSIL) द्वारे चालवल्या जाणाऱ्या जागतिक व्यावसायिक मोहिमांवरील परदेशी कंपन्यांचा विश्वास कमी होण्याची भीती आहे.

खाजगी क्षेत्र: ध्रुव स्पेससारख्या खाजगी कंपन्यांचे उपग्रह नष्ट झाल्याने भारतीय खाजगी अंतराळ परिसंस्थेला मोठा धक्का बसला आहे.