Indira Gandhi Jayanti : इंदिरा गांधींचे ते 5 मोठे निर्णय, ज्यामुळे बदलला जगाचा भूगोल, भारताचा इतिहास

Indira Gandhi Jayanti 2025 : आज (१९ नोव्हेंबर) भारताच्या पहिल्या आणि एकमेव महिला पंतप्रधान श्रीमती इंदिरा गांधी यांची जयंती आहे. 'आयरन लेडी' म्हणून जगभरात ओळखल्या जाणाऱ्या इंदिरा गांधी यांनी आपल्या प्रदीर्घ कार्यकाळात अनेक मोठे आणि धाडसी निर्णय घेतले. यातील काही निर्णयांनी भारताला जागतिक स्तरावर मजबूत केले, तर काही निर्णयांवर आजही राजकीय टीकाटिप्पणी होते. त्यांच्या जयंतीनिमित्त, भारतीय राजकारण, भूगोल आणि जागतिक संबंधांना कलाटणी देणाऱ्या त्यांच्या पाच सर्वात मोठ्या निर्णयांचा आढावा...

इंदिरा गांधींचे ५ सर्वात मोठे आणि अविस्मरणीय निर्णय

१. बांगलादेशची निर्मिती: 'भूगोल' बदलणारा निर्णय (१९७१)

पूर्व पाकिस्तानच्या मुक्तिसंग्रामात इंदिरा गांधींनी घेतलेला निर्णय सर्वात धाडसी मानला जातो. त्यांनी भारतीय सैन्याला बांगलादेशात (तत्कालीन पूर्व पाकिस्तान) पाठवण्याचा निर्णय घेतला. या युद्धात ८० हजार पाकिस्तानी सैनिकांनी आत्मसमर्पण केले. या निर्णयामुळे एका नव्या राष्ट्राचा, म्हणजे बांगलादेशचा उदय झाला. या निर्णयामुळे दक्षिण आशियाचा राजकीय आणि भौगोलिक नकाशा कायमचा बदलला गेला.

२. पोखरण अणुचाचणी: भारताला 'अणु-शक्ती' बहाल (१९७४)

देशाची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी आणि जगासमोर भारताची प्रतिमा मजबूत करण्यासाठी इंदिरा गांधींनी गुपचूप पहिली अणुचाचणी ('स्माइलिंग बुद्ध') करण्याचा निर्णय घेऊन जगाला आश्चर्यचकित केले. या यशस्वी अणुचाचणीनंतर भारत अधिकृतपणे अणु संपन्न राष्ट्र बनले. काही देशांनी नाराजी व्यक्त केली असली तरी, इंदिरा गांधींनी कोणताही दबाव झुगारला नाही.

३. 'ऑपरेशन ब्लू स्टार' आणि दहशतवादाविरुद्ध लढा (१९८४)

पंजाबमध्ये खलिस्तान समर्थक उग्रवाद्यांचा वाढता प्रभाव आणि सुवर्णमंदिराचा (Golden Temple) वापर पाहता, इंदिरा गांधींनी 'ऑपरेशन ब्लू स्टार' सुरू करण्याचा कठोर निर्णय घेतला. याचा मुख्य उद्देश खलिस्तान समर्थकांची कंबर तोडणे हा होता. हे ऑपरेशन यशस्वी झाले आणि सुवर्णमंदिरातून उग्रवाद्यांना बाहेर काढण्यात आले, ज्यात जर्नेल सिंग भिंडरावालेचा मृत्यू झाला.

४. १९७५ मधील आणीबाणी (Emergency): सर्वाधिक विवादास्पद निर्णय

इंदिरा गांधींच्या कारकिर्दीतील सर्वात वादग्रस्त आणि टीका झालेला निर्णय म्हणजे १९७५ मध्ये लागू करण्यात आलेली आणीबाणी. या निर्णयामुळे नागरिकांचे मूलभूत अधिकार मर्यादित झाले आणि राजकीय विरोधकांना लक्ष्य करण्यात आले. आणीबाणीनंतर झालेल्या निवडणुकीत काँग्रेसचा पराभव झाला, पण देशातील जनतेने नंतर पुन्हा इंदिरा गांधींना सत्ता दिली.

५. मार्गारेट थॅचर यांना पत्र: श्रीलंकेच्या तमिळ समस्येवर आंतरराष्ट्रीय हस्तक्षेप

श्रीलंकेत सुरू असलेल्या तमिळ समस्येवर स्थायी तोडगा काढण्यासाठी इंदिरा गांधींनी थेट ब्रिटनच्या तत्कालीन पंतप्रधान मार्गारेट थॅचर यांना पत्र लिहिले होते. श्रीलंकेच्या सैन्याला ब्रिटन प्रशिक्षण देत असताना त्यांनी हे पत्र लिहून, थॅचर यांना सर्वपक्षीय बैठक बोलावण्याचे आणि राष्ट्राध्यक्ष जयवर्धने यांच्याशी कायमस्वरूपी समाधान शोधण्याची विनंती करण्याचे आवाहन केले होते. इंदिरा गांधींनी घेतलेले हे निर्णय त्यांच्या कणखर नेतृत्वाचे प्रतीक आहेत, ज्यामुळे त्या आजही 'आयरन लेडी ऑफ इंडिया' म्हणून ओळखल्या जातात.