दिवाळी पाडवा! 'साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा' मुहूर्त; पती-पत्नीच्या नात्यातील गोडवा अन् बरचं काही

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा म्हणजे दिवाळी पाडवा, हा दिवाळीतील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मंगलदायी दिवस. या दिवसाला बलिप्रतिपदा किंवा वर्षप्रतिपदा असेही म्हणतात. साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा अर्धा शुभ मुहूर्त मानला जातो. पाडवा केवळ एक सण नसून, तो पती-पत्नीच्या प्रेमळ नात्याचा, नववर्षाच्या उत्साहाचा आणि बळीराजाच्या स्मरणाचा दिवस आहे.

काय आहे दिवाळी पाडवा?

दिवाळीच्या उत्सवात लक्ष्मीपूजन झाल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी, म्हणजेच कार्तिक महिन्यातील शुद्ध प्रतिपदेला पाडवा साजरा केला जातो. हा दिवस 'विक्रम संवत' या व्यापारी नववर्षाची सुरुवात मानला जातो.

पाडवा का साजरा केला जातो? महत्व काय?

दिवाळी पाडवा अनेक पौराणिक कथा आणि सामाजिक-आर्थिक परंपरांशी जोडलेला आहे:

१. बळीराजाचे स्मरण (बलिप्रतिपदा)

• पौराणिक कथेनुसार, या दिवशी भगवान विष्णूंनी वामन बटूचे रूप घेऊन दानशूर बळीराजाला पाताळात पाठवले.
• विष्णूंनी बळीराजाला वर दिला की तो वर्षातून एकदा पृथ्वीवर येऊन आपल्या प्रजेला भेटू शकेल. हा दिवस म्हणजे बलिप्रतिपदा.
• या दिवशी बळीराजाची पंचरंगी रांगोळी काढून पूजा केली जाते आणि 'ईडा, पीडा टळो आणि बळीचे राज्य येवो' अशी प्रार्थना केली जाते. ही प्रार्थना समृद्धी आणि उत्तम राज्याच्या अपेक्षा दर्शवते.

२. पती-पत्नीच्या नात्याचा सन्मान

• पाडवा हा विशेषतः पती-पत्नीच्या नात्याचा सण आहे. या दिवशी पत्नी आपल्या पतीचे औक्षण (ओवाळणी) करते आणि त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करते.
• या प्रथेमागे सत्यवान-सावित्रीच्या पातिव्रत्याची कथा सांगितली जाते.
• पत्नीच्या या प्रेमाबद्दल पती तिला भेटवस्तू (आहेर) देतो. यामुळे दोघांमधील प्रेम आणि आदर वाढीस लागतो.

३. नववर्षाची सुरुवात आणि आर्थिक महत्त्व

• व्यापारी वर्ग या दिवसाला नववर्षाची सुरुवात मानतो. या शुभ मुहूर्तावर ते आपल्या हिशेबाच्या नवीन वही-पूजन (कीर्द खतावणी) करून नवीन आर्थिक वर्षाची सुरुवात करतात.
• हा दिवस सोन्याची खरेदी, नवीन व्यवसाय किंवा शुभ कार्याची सुरुवात करण्यासाठी अत्यंत शुभ मानला जातो.

४. गोवर्धन पूजा आणि अन्नकूट

• महाराष्ट्रासह काही ठिकाणी या दिवशी गोवर्धन पूजा करण्याचीही प्रथा आहे. या दिवशी देवांना विविध पक्वान्नांचा आणि मिठायांचा अन्नकूट (मोठा डोंगर) अर्पण केला जातो.

अशा प्रकारे, दिवाळी पाडवा हा केवळ धार्मिक विधींचा दिवस नसून, तो कौटुंबिक स्नेह, कृतज्ञता, नवचैतन्य आणि उज्ज्वल भविष्याची आशा घेऊन येणारा एक आनंद सोहळा आहे. घरोघरी नवीन उत्साहात, आनंदाने आणि मिठाईच्या गोडव्यात या सणाची धूम असते.