दिल्लीतील 'श्वास कोंडणारी' हवा! दिवाळीपूर्वीच वायू प्रदूषणाचा 'गंभीर' विळखा; GRAP-II लागू

राष्ट्रीय राजधानी दिल्ली आणि आसपासच्या एनसीआर (NCR) प्रदेशातील हवेची गुणवत्ता दिवाळीपूर्वीच 'अतिशय खराब' (Very Poor) श्रेणीतून आता 'गंभीर' (Severe) स्तराकडे वाटचाल करत आहे. वायू प्रदूषणाचा धोकादायक विळखा घट्ट झाल्याने, 'वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोगाने' (CAQM) तात्काळ पाऊल उचलत 'ग्रेडेड रिस्पॉन्स ॲक्शन प्लॅन' (GRAP) चा दुसरा टप्पा (Stage-II) लागू केला आहे.

वाढता AQI: धोकादायक पातळीवर वायू गुणवत्ता

दिवाळीचा सण तोंडावर असतानाच, दिल्ली-एनसीआरमधील अनेक भागांमध्ये 'एअर क्वालिटी इंडेक्स' (AQI) चिंताजनक पातळीवर पोहोचला आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) ताज्या आकडेवारीनुसार, काही ठिकाणी AQI 350 च्या पुढे गेला असून तो 'अतिशय खराब' श्रेणीत आहे, तर काही हॉस्पॉट्समध्ये तो 400 च्या जवळ किंवा पार करून 'गंभीर' श्रेणीत पोहोचला आहे.

• आनंद विहार: येथे सर्वाधिक धोकादायक AQI 400 च्या आसपास नोंदवला गेला, जो 'गंभीर' श्रेणीत येतो.
• नोएडा, गाझियाबाद: या एनसीआर शहरांमध्येही AQI 300 ते 400 च्या दरम्यान असून हवा 'अतिशय खराब' झाली आहे.

या वाढलेल्या प्रदूषणामुळे नागरिकांना श्वास घेण्यास त्रास होणे, डोळ्यांची जळजळ आणि श्वसनाचे आजार वाढण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.

GRAP-II लागू: नेमके काय आहेत नियम?

जेव्हा दिल्ली-एनसीआरचा AQI 301 ते 400 च्या दरम्यान पोहोचतो, तेव्हा GRAP-II (अतिशय खराब हवा गुणवत्ता) लागू केला जातो. या टप्प्यात, पूर्वी लागू असलेल्या GRAP-I च्या उपायांसोबतच अधिक कठोर निर्बंध लादले जातात.

GRAP-II अंतर्गत करण्यात आलेले प्रमुख उपाय आणि निर्बंध

1. बांधकाम कार्यावर नियंत्रण: धूळ निर्माण करणाऱ्या सर्व प्रकारच्या बांधकाम आणि तोडफोड (Demolition) कामांवर कठोर निर्बंध लादले आहेत. केवळ अत्यावश्यक सार्वजनिक प्रकल्पांना नियमांचे पालन करून सूट मिळू शकते.
2. डीजल जनरेटरवर बंदी: तातडीच्या (Emergency) सेवा वगळता, डिझेलवर चालणाऱ्या जनरेटर सेट्सच्या वापरास बंदी घालण्यात आली आहे.
3. इंधनावरील निर्बंध: हॉटेल, रेस्टॉरंट आणि ढाबे यांसारख्या ठिकाणी कोळसा आणि लाकूड जाळण्यावर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे. केवळ नैसर्गिक वायू (Natural Gas) किंवा स्वच्छ इंधनाचा वापर करण्यास परवानगी आहे.
4. स्वच्छता मोहीम: रस्त्यांवरील धूळ कमी करण्यासाठी यांत्रिक झाडू (Vacuum Sweeping) आणि मोठ्या प्रमाणात पाण्याची फवारणी (Water Sprinkling) करणे अनिवार्य करण्यात आले आहे.
5. सार्वजनिक वाहतुकीला प्रोत्साहन: नागरिकांना खासगी वाहनांचा वापर कमी करून सार्वजनिक वाहतूक (बस, मेट्रो) वापरण्याचे आवाहन केले जात आहे. पार्किंग शुल्क वाढवण्याची शक्यता आहे.
6. खुलेआम कचरा जाळण्यास बंदी: कचरा, पालापाचोळा किंवा इतर कोणतीही वस्तू उघड्यावर जाळल्यास कठोर दंड आकारला जाईल.

प्रदूषणाचे मुख्य कारणे

दिवाळीपूर्वी आणि हिवाळ्याच्या सुरुवातीला हवेची गुणवत्ता बिघडण्याची अनेक कारणे आहेत.

• वाहन प्रदूषण: रस्त्यांवरील वाहनांची वाढती संख्या आणि त्यांचा धूर.
• पराली जाळणे: शेजारील राज्यांमध्ये शेतीत पेंढा (पराली) जाळण्याच्या घटना.
• हवेची दिशा आणि वेग: थंडीमुळे हवेचा वेग कमी होतो आणि प्रदूषक कण वातावरणातच अडकून राहतात.
• धुळीचे कण: बांधकाम आणि रस्त्यांवरील धूळ.

प्रशासनाने हे कठोर उपाय लागू केले असले तरी, नागरिकांनी मास्क वापरणे, घराबाहेर व्यायाम टाळणे आणि प्रदूषण नियंत्रणाच्या नियमांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. जर AQI ची पातळी 401 च्या वर पोहोचून 'गंभीर' झाली, तर GRAP-III लागू केला जाईल, ज्यामध्ये अधिक कडक निर्बंध येण्याची शक्यता आहे.