जागतिक वारसा स्थळाच्या यादीत शिवरायांच्या या 12 किल्ल्यांचा समावेश; जाणून घ्या प्रक्रिया अन् फायदा!

shivaji maharaj fort now unesco world heritage site : शुक्रवारी महाराष्ट्रासाठी एक अभिमानाची गोष्ट घडली. त्यामुळे महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांसह देशभरातील नेत्यांनी महाराष्ट्रवासियांचे अभिनंदन केले.

होय, ती बाब महाराष्ट्रासाठी अतिशय महत्त्वाची आहे, कारण छत्रपती शिवरायांच्या चरणस्पर्श असलेल्या त्यांच्या 12 किल्ल्यांचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समावेश करण्यात आला.

या बातमीने पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी देशवासियांचे अभिनंदन केले. तर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी हा बहुमान मिळण्यासाठी काय काय करावे लागले, कसे काम केले, याविषयीची इनसाईड स्टोरी देखील सांगितली.

आजच्या लेखात आपण जाणून घेऊया की, एखाद्या वास्तूला युनेस्को जागतिक वारसा म्हणून कसे घोषित करते, त्याची प्रक्रिया काय असते आणि त्याचा नेमका फायदा काय आहे, याविषयी सर्व काही जाणून घेऊया...!

भारतातील 42 वारसा स्थळाचा यापूर्वीच समावेश!

युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत सध्या भारतातील 42 वारसा स्थळांचा समावेश आहे. त्यापैकी अजिंठा लेणी, वेरुळची लेणी, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबई व्हिक्टोरियन अँड आर्ट डेको एन्सेबल आणि एलिफंटा केव्ह्ज या पाच स्थळांचा या पूर्वीच झालेला आहे. त्यामध्ये आता 'मराठा लष्करी भूप्रदेश' म्हणून शिवरायांच्या 12 किल्ल्यांचा समावेश करण्यात आलाय.

12 किल्ल्यांचा नव्याने झालाय समावेश!

रायगड, प्रतापगड, राजगड, पन्हाळ्यासह राज्यातील 11 किल्ले आणि तामिळनाडूतील एक अशा एकूण 12 किल्ल्यांचा समावेश आहे. या किल्ल्यांचा समावेश व्हावा म्हणून गेल्या वर्षी भारत सरकारने युनेस्कोकडे मागणीचा प्रस्ताव सादर केला होता. तर काल झालेल्या बैठकीत त्या स्थळांना मान्यता देण्यात आली.

ऐतिहासिक !
अभिमानास्पद !!
गौरवशाली क्षण !!!

आपले आराध्य छत्रपती शिवाजी महाराज यांना
महाराष्ट्र सरकारचा मानाचा मुजरा !!!!
महाराष्ट्रातील सर्व नागरिकांचे, शिवप्रेमींचे मन:पूर्वक अभिनंदन...
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे 12 किल्ले
युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत!

मला हे सांगताना अतिशय…

— Devendra Fadnavis (@Dev_Fadnavis) July 11, 2025

Maharashtra Forts In World Heritage List : या किल्ल्यांचा झाला यादीत समावेश!

- रायगड Raigad

- राजगड Rajgad

- प्रतापगड Pratapgad

- पन्हाळा Panhala

- शिवनेरी Shivneri

- लोहगड Lohgad

- साल्हेर Salher

- सिंधुदुर्ग Sindhudurg

- विजयदुर्ग Vijaydurg

- सुवर्णदुर्ग Suvarnadurg

- खांदेरी Khanderi

- जिंजी Gingee Fort

युनेस्को एखाद्या स्थळाला जागतिक वारसा यादीत कसे घेते?

• जेव्हा युनेस्को एखाद्या ठिकाणाला किंवा संरचनेला जागतिक वारसा म्हणून घोषित करते तेव्हा त्याची एक टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया असते. जी त्या देशाने त्याच्या स्थळाच्या नामांकनापासून सुरू होते.
• नामांकनात एक तपशीलवार दस्तऐवज समाविष्ट असतो, जो त्या स्थळाचे OUV (उत्कृष्ट जागतिक महत्त्व) आणि त्याच्या संवर्धन आणि व्यवस्थापन योजनेचे वर्णन करतो.
• यानंतर, तज्ञांच्या पॅनेलद्वारे प्रस्तावाचे पुनरावलोकन केले जाते. त्यानंतर हे पॅनेल 21 देशांच्या प्रतिनिधींचा समावेश असलेल्या जागतिक वारसा समितीला त्यांच्या शिफारसी पाठवते.
• या शिफारसींच्या आधारे, समिती वर्षातून एकदा बैठक घेऊन जागतिक वारसा यादीत कोणत्या स्थळांचा समावेश करता येईल हे ठरवते. त्याचा निर्णय अंतिम असतो.
• साधारणपणे, नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक स्थळे निवडली जातात. परंतु कधीकधी, काही वेगळ्या निवडी असू शकतात, जसे की गेल्या वर्षी युनेस्कोने कोलकाता दुर्गापूजेचा जागतिक वारसा यादीत समावेश करून सर्वांना आश्चर्यचकित केले.

प्रक्रिया सोपी वाटते, पण तितकीच सहज नाही?

हे स्पष्ट आहे की, ही एक अतिशय सोपी प्रक्रिया असल्याचे दिसते. परंतु, असे मानले जाते की कधीकधी राजनैतिक कूटनीति देखील यामध्ये मोठी भूमिका बजावते, कारण अनेकदा वेगवेगळे देश त्यांच्या स्थळांचा त्यात समावेश करण्यासाठी लॉबिंग करतात आणि तज्ञांना विविध मार्गांनी प्रभावित करण्याचा प्रयत्न करतात.

असे करण्यामागील कारण म्हणजे जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झाल्यामुळे एखाद्या स्थळाला मिळणारे फायदे. उदाहरणार्थ, ते आंतरराष्ट्रीय मान्यता आणि प्रतिष्ठा वाढवते, कारण जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट होणे हे विशिष्टतेचे प्रतीक आहे जे पर्यटकांना आणि गुंतवणूकीला आकर्षित करण्यास मदत करू शकते.

प्रत्येक भारतीय या सन्मानाने आनंदित झाला आहे.

या ‘मराठा मिलिटरी लँडस्केप्स’ मध्ये 12 भव्य किल्ल्यांचा समावेष असून, ज्यापैकी 11 महाराष्ट्रात तर १ तामिळनाडू मध्ये आहे.

जेव्हा आपण गौरवशाली मराठा साम्राज्याबद्दल बोलतो, तेव्हा आपण त्याचा संबंध सुशासन, लष्करी ताकद, सांस्कृतिक अभिमान… https://t.co/J7LEiOAZqy

— Narendra Modi (@narendramodi) July 12, 2025

जागतिक वारसा स्थळात समावेश झाल्याने नेमका फायदा काय?

• आपल्या देशात चंपनेर-पावगड पुरातत्व उद्यान, राणी की बावडी, हंपी, कांचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान, नालंदा महाविहार इत्यादी अनेक स्थळे आहेत ज्यांना जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे.
• आणखी एक फायदा म्हणजे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळांना त्यांचे संवर्धन आणि व्यवस्थापन करण्यास मदत करण्यासाठी आर्थिक आणि तांत्रिक सहाय्य प्रदान करते.
• तसेच, एकदा एखाद्या स्थळाला जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले की, त्याला हानी पोहोचवू शकणाऱ्या विकासापासून संरक्षण करण्यासाठी एक संरक्षक कवच मिळते.

'20 देशांनी केले भारताला नॉमिनेट'- देवेंद्र फडणवीस

देवेंद्र फडणवीस यांनी सांगितलं की, 12 किल्ल्याबाबतचं जे स्थापत्य आहे, वेस्टर्न घाट, समुद्र, जंगल अशा नैसर्गिक विविधतेत हे स्थापत्य तयार करण्यात आले, दरवाजे दिसत नाही असे तयार करण्यात आले. अशा सर्व गोष्टी युनेस्को समोर ठेवल्या. वर्षभर त्यांचं डेलिगेशन आलं. त्यांनी व्हिजिट केली. आशिष शेलार यांच्या नेतृत्वात एक डेलिगेशन युनेस्कोत गेलं. टेक्निकल सादरीकरण केलं.

एकूण 20 देश सदस्य, त्यांना मतदानाचा अधिकार. त्यांच्या दुतावासांसोबत मीही बोललो. परराष्ट्र मंत्रीही बोलले. आम्ही मोदींनाही भेटलो. तुम्ही नॉमिनेशन केले. मतदानाची प्रक्रिया आहे. 20 देश आहेत. भारत सरकारने पुढाकार घ्या असं सांगितलं. त्या त्या देशाच्या सरकारशी चर्चा केली.'

आपले परमनंट मेंबर शर्मा यांनी यात महत्त्वाची भूमिका निभावली. ते आणि आपले अप्पर मुख्य सचिव विकास खारगे तिथे उपस्थित होते. 20 देशांनी आपल्या बाजूने मतदान केलं. एकमताने हे किल्ले जागतिक वारसा केंद्र आहे, हे घोषित केलं. हा शिवप्रेमींचा विजय आहे.

सर्व देशाच्या लोकांनी हे किल्ले बांधत असताना जे चातुर्य आणि स्ट्रॅटेजी वापरली त्याचं कौतुक केलं. किती पुढचा विचार यात केला होता याचं अनेकांना आश्चर्य वाटलं. आपले किल्ले वर्ल्ड मॅपवर आले आहेत. युनेस्कोच्या संकेत स्थळावर याची माहिती जाईल. वर्ल्ड टुरिझम मॅपवर हे किल्ले जाणार आहे, असे मुख्यमंत्री म्हणाले.

जागतिक वारसा स्थळ म्हणून दर्जा देण्याकरिता प्रमुख निकष काय?

• नवी सर्जनशील अलौकिक बुद्धिमत्ता आणि सांस्कृतिक महत्त्व यांचे उत्कृष्ट नमुना दर्शवते. आर्किटेक्चर किंवा तंत्रज्ञान, स्मारक कला, शहर नियोजन किंवा लँडस्केप डिझाइनच्या विकासावर, काळाच्या कालावधीत किंवा जगातील सांस्कृतिक क्षेत्रामध्ये मानवी मूल्यांचे महत्त्वपूर्ण आदानप्रदान प्रदर्शित करते.
• सांस्कृतिक परंपरा किंवा जिवंत आहे किंवा जी अदृश्य झाली आहे अशा संस्कृतीचे अनोखे किंवा किमान अपवादात्मक साक्ष देते.
• इमारतीच्या, आर्किटेक्चरल, किंवा तंत्रज्ञानाच्या आकाराचे किंवा लँडस्केपचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे जे मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा दर्शवते.
• पारंपारिक मानवी वस्ती, भू-उपयोग किंवा समुद्री वापराचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. जे एखाद्या संस्कृतीचे प्रतिनिधीत्व आहे किंवा पर्यावरणाशी मानवी संवाद साधणे, विशेषत: जेव्हा ते अपरिवर्तनीय बदलाच्या परिणामी असुरक्षित बनले असेल प्रत्यक्ष किंवा मूर्त रूपात घटना किंवा जगातील परंपरा, कल्पनांसह किंवा विश्वासांसह, थकबाकी असलेल्या वैश्विक महत्त्व असलेल्या कलात्मक आणि साहित्यिक कार्यांशी संबंधित आहे.
• पृथ्वीच्या इतिहासाच्या मुख्य टप्प्यांचे प्रतिनिधित्व करणारे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे, ज्यात जीवनाची नोंद आहे, भूगर्भांच्या विकासातील महत्त्वपूर्ण चालू असलेल्या भू-प्रक्रिया, किंवा महत्त्वपूर्ण भौगोलिक किंवा भौगोलिक वैशिष्ट्यांचा समावेश आहे.