स्त्री शिक्षणासाठी झटल्या, ज्योतिबांच्या शक्ती बनल्या; जाणून घ्या सावित्रीबाईंच्या जीवनातील प्रसंग

Savitribai Phule Jayanti 2025 : आज 3 जानेवारी अर्थात सावित्रीबाई फुले यांचा जन्मदिवस. स्त्री शिक्षणाचा पाया रचणाऱ्या सावित्रीबाई फुले यांची आज जयंती. मुलींना शिक्षण मिळाले पाहिजे म्हणून पती महात्मा ज्योतीबा फुले यांच्या खांद्याला खांदा लावून त्यांनी काम केले. वेळप्रसंगी समाजाकडून दुषण सहन केले. तरीही त्याला न जुमानता त्या महात्मा ज्योतिबा फुले याच्यासाथीने मोठ्या शक्तीने उभ्या राहिल्या.

सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील एका गावात झाला. त्यांचा सन्मान करण्यासाठी हा दिवस दरवर्षी साजरा केला जातो. सावित्रीबाई फुले या समाजसेविका, स्त्री मुक्ती चळवळीत अग्रेसर आणि देशाच्या पहिल्या शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जातात. सावित्रीबाई फुले यांनीही महिलांसाठी प्रदीर्घ लढा दिला आणि त्यांची स्थिती सुधारण्यासाठी मोठे योगदान दिले.

पतीसोबत पहिली महिला शाळा सुरू केली

सावित्रीबाई फुले यांचा विवाह त्यांच्या वयाच्या 9 व्या वर्षी झाला होता. त्यांचा विवाह महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्याशी झाला होता. स्वतःचे प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी आपल्या पतीसह, 1848 मध्ये पहिली मुलींची शाळा उघडली. यानंतर त्यांनी देशभरात महिलांच्या अनेक शाळा उघडण्यास मदत केली. त्यांच्या या कार्याबद्दल ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने त्यांचा गौरव देखील केला होता.

प्लेग आल्याने झोकून काम केले, पण पुढे काळाने घाला घातला

महाराष्ट्राच्या सामाजिक सुधारणा चळवळीतील एक महत्त्वाची व्यक्ती म्हणून सावित्रीबाई फुले ओळखल्या जातात. जात आणि लिंगावर आधारित भेदभाव आणि अन्यायकारक वागणूक नाहीशी करण्यासाठी त्यांनी काम केले.

फुले यांनी विधवांचे होणारे केशवपन थांबवण्यासाठी पुण्यात न्हाव्यांचा संप घडवून आणला होता. त्या एक लेखिका देखील होत्या. त्यांनी मराठी भाषेत विपुल लेखन केले आहे.

इ.स. 1897 मध्ये प्लेगची साथ आल्यावर त्यांनी लागण झालेल्या लोकांसाठी काम केले. या प्रक्रियेत सावित्रीबाई फुले यांना देखील प्लेगची लागण झाली. 10 मार्च 1897 रोजी त्यांचा मृत्यू झाला

स्त्री चळवळीसाठी अनेक आंदोलनात सहभाग

सावित्रीबाई फुले यांनी त्यांचे पती ज्योतिबा फुले यांच्यासमवेत अनेक चळवळींमध्ये भाग घेतला, त्यातील एक सती प्रथा होती. स्त्रिया विधवा झाल्यावर मुंडण करण्याच्या प्रथेच्या विरोधात त्यांनी आवाज उठवला.

मुलींसाठी 18 शाळा उघडल्या

सावित्रीबाई फुले यांनी त्यांचे पती ज्योतिराव फुले यांच्यासमवेत मुलींसाठी १८ शाळा उघडल्या. तिने 1848 साली पुणे, महाराष्ट्र येथे देशातील पहिली मुलींची शाळा स्थापन केली. त्याचवेळी पुण्यात 18वीची शाळाही सुरू झाली. 28 जानेवारी 1853 रोजी त्यांनी गर्भवती बलात्कार पीडितांसाठी बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना केली.

शाळेत जाताना लोक शेण फेकायचे

सावित्रीबाई फुले जेव्हा मुलींना शिकवण्यासाठी शाळेत जात असत तेव्हा पुण्यातील स्त्री शिक्षणाचे विरोधक त्यांच्यावर शेण फेकून दगडफेक करत असत. त्या रोज एक जास्तीची साडी बॅगेत घेऊन जायच्या आणि शाळेत पोहोचल्यावर ती साडी बदलायच्या. ज्या काळात मुलींना शिक्षण देणे योग्य मानले जात नव्हते त्या काळात सावित्रीबाईंनी मुलींसाठी शाळा उघडली.

सावित्रीबाई फुले यांच्या जीवनातील काही ठळक कार्य

• सावित्रीबाई फुले यांना भारतातील पहिल्या आधुनिक स्त्रीवाद्यांपैकी एक मानले जाते.
• सावित्रीबाईंचा विवाह वयाच्या नऊव्या वर्षी झाला होता, त्यामुळे त्यांनी बालविवाह आणि सती प्रथेसारख्या सामाजिक दुष्कृत्यांशी लढा दिला.
• त्यांनी स्त्री शिक्षणावर भर दिला आणि त्यांचे पती ज्योतिराव फुले यांच्यासोबत भारतातील मुलींसाठी पहिली शाळा उघडली. त्यानंतर त्यांनी मुलींसाठी 17 शाळा उघडल्या.
• त्यांनी केवळ महिलांच्या हक्कांसाठीच काम केले नाही, तर भ्रष्ट जातिव्यवस्थेच्या प्रथेविरुद्धच्या लढ्यालाही पाठिंबा दिला.
• अस्पृश्यतेला त्यांचा तीव्र विरोध आणि बहिष्कृत लोकांबद्दलच्या त्यांच्या करुणेचा परिणाम म्हणून त्यांनी स्वतःच्या घरात अस्पृश्यांसाठी एक विहीर उघडली.
• सावित्रीबाई फुले या केवळ समाजसुधारकच नव्हत्या तर त्या एक तत्वज्ञ आणि कवयित्री देखील होत्या. त्यांची कविता मुख्यतः निसर्ग, शिक्षण आणि जातिव्यवस्था निर्मूलन याभोवती फिरत होती.
• सावित्रीबाई यांनी गर्भवती बलात्कार पीडितांची दयनीय स्थिती पाहिली आणि म्हणूनच त्यांनी त्यांच्या पतीसह "बालहत्या प्रतिबंधक गृह" हे केअर सेंटर उघडले.
• विधवांचे दु:ख कमी करण्यासाठी त्यांनी विधवांचे मुंडन करू नये म्हणून न्हाई संघटित केले आणि त्यांच्या विरोधात संपाचे नेतृत्व केले जे त्या काळात एक प्रथा होती.
• विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी आणि गळतीचे प्रमाण कमी करण्यासाठी, त्यांनी मुलांना शाळेत जाण्यासाठी शिष्यवृत्ती दिली.
• ज्या काळात भारतीय समाजात जातिव्यवस्था जन्मजात होती, त्या काळात त्यांनी आंतरजातीय विवाहाला प्रोत्साहन दिले. आपल्या पतीसोबत त्यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली, ज्यात त्यांनी पुरोहित आणि हुंडा न घेता विवाह लावून दिले.

सावित्रीबाई फुले यांचे निधन कधी झाले?

सावित्रीबाई फुले आणि त्यांचा दत्तक मुलगा यशवंत फुले यांनी 1897 मध्ये नालासोपारा परिसरात बुबोनिक प्लेगच्या जगभरातील तिसऱ्या साथीच्या रोगाने प्रभावित झालेल्यांवर उपचार करण्यासाठी एक क्लिनिक उघडले. क्लिनिकची स्थापना पुण्याच्या बाहेरील भागात, संसर्गमुक्त ठिकाणी करण्यात आली. पांडुरंग बाबाजी गायकवाड यांच्या मुलाला वाचवताना सावित्रीबाईंचा वीरतापूर्वक मृत्यू झाला.

गायकवाड यांच्या मुलाला मुंढव्याबाहेरील महार वस्तीत प्लेग झाला हे कळताच सावित्रीबाई फुले त्यांच्या पाठीशी धावून गेल्या आणि त्यांना पाठीवर घेऊन रुग्णालयात नेले. या प्रक्रियेत, सावित्रीबाई फुले यांना प्लेगची लागण झाली आणि 10 मार्च 1897 रोजी रात्री 9 वाजता त्यांचा मृत्यू झाला