शिक्षणात लवचिकतेचा नवा अध्याय, मल्टिपल एन्ट्री-मल्टिपल एक्झिट प्रणालीचे महत्त्व

आजच्या वेगाने बदलणाऱ्या आणि स्पर्धात्मक जगात शिक्षण व्यवस्था अधिक विद्यार्थी-केंद्रित आणि लवचिक असणे आवश्यक झाले आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याची परिस्थिती सारखी नसते. अनेक विद्यार्थ्यांना आर्थिक अडचणी, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या किंवा वैयक्तिक कारणांमुळे कधीकधी शिक्षण मध्येच थांबवावे लागते. पारंपरिक शिक्षण पद्धतीमध्ये एखादा अभ्यासक्रम पूर्ण न झाल्यास विद्यार्थ्यांनी केलेले शिक्षण अनेकदा औपचारिकरीत्या मान्य होत नाही. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचा वेळ, परिश्रम आणि मेहनत वाया गेल्याची भावना निर्माण होते. या समस्येचा विचार करून आधुनिक शिक्षण व्यवस्थेमध्ये लवचिकतेला विशेष महत्त्व दिले जात आहे. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या परिस्थितीनुसार शिक्षण पुढे नेण्याची मुभा मिळणे ही आजच्या काळाची खरी गरज आहे.

विद्यार्थ्यांनी शिक्षणाच्या प्रवासात केलेले प्रयत्न वाया जाऊ नयेत आणि त्यांना परिस्थितीनुसार शिक्षण पुढे सुरू ठेवण्याची संधी मिळावी, या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य तंत्र शिक्षण मंडळाने इंजिनिअरिंग डिप्लोमा अभ्यासक्रमामध्ये मल्टिपल एन्ट्री - मल्टिपल एक्झिट प्रणाली लागू केली आहे. ही प्रणाली विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रवासाला अधिक सुरक्षित, लवचिक बनवणारी महत्त्वाची पायरी मानली जाते. शिक्षण थांबवणे म्हणजे संपवणे नव्हे, हा विचार या प्रणालीचा गाभा आहे.
मल्टिपल एन्ट्री - मल्टिपल एक्झिट प्रणालीचा मूलभूत उद्देश म्हणजे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या परिस्थितीनुसार शिक्षण घेण्याचे स्वातंत्र्य देणे. पारंपरिक शिक्षण व्यवस्थेत विद्यार्थ्यांना संपूर्ण अभ्यासक्रम पूर्ण करणे आवश्यक असते. मात्र या नव्या प्रणालीमध्ये विद्यार्थ्यांनी अभ्यासक्रमातील एखादा टप्पा पूर्ण केला की त्यांना त्या टप्प्याचे अधिकृत प्रमाणपत्र दिले जाते. त्यामुळे शिक्षण काही कारणांमुळे थांबले तरी विद्यार्थ्यांचे प्रयत्न मान्य केले जातात आणि त्यांचे शिक्षण वाया जात नाही. ही प्रणाली विद्यार्थ्यांना शिक्षणात सातत्य राखण्यासाठी आणि करिअरच्या दृष्टीने आत्मविश्वासाने पुढे जाण्यासाठी प्रोत्साहन देते. प्रत्येक टप्प्यावर मिळणारी अधिकृत मान्यता विद्यार्थ्यांमध्ये शिकण्याची प्रेरणा कायम ठेवते.

इंजिनिअरिंग डिप्लोमा अभ्यासक्रमामध्ये या प्रणालीअंतर्गत पहिल्या वर्षाचे शिक्षण पूर्ण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना 'Certificate of Vocation' प्रदान करण्यात येते. याचा अर्थ असा की एखाद्या विद्यार्थ्याने एका वर्षानंतर काही कारणास्तव शिक्षण थांबवले, तरी त्याने केलेले शिक्षण अधिकृतरीत्या मान्य केले जाते. त्यामुळे त्या विद्यार्थ्याचे एक वर्ष वाया जात नाही. उलट, त्याला तांत्रिक शिक्षणाच्या पहिल्या टप्प्यात मिळालेले ज्ञान आणि कौशल्य याचे प्रमाणपत्र मिळते. हे प्रमाणपत्र विद्यार्थ्यांसाठी रोजगाराच्या काही प्राथमिक संधी उपलब्ध करून देऊ शकते. उद्योग क्षेत्रामध्ये अनेक कामांसाठी मूलभूत तांत्रिक ज्ञान असलेल्या युवकांची गरज असते. विशेषतः आर्थिक अडचणीत असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी हे प्रमाणपत्र एक आधार बनू शकते.

या प्रणालीचा दुसरा टप्पा म्हणजे द्वितीय वर्ष पूर्ण केल्यानंतर दिले जाणारे 'Diploma in Vocation'. दोन वर्षांचे तांत्रिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर विद्यार्थ्यांकडे मूलभूत तांत्रिक कौशल्ये अधिक विकसित झालेली असतात. प्रयोगशाळा, वर्कशॉप, प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण आणि प्रोजेक्ट्स यांमुळे विद्यार्थ्यांना उद्योग क्षेत्रातील कामकाजाची प्राथमिक समज प्राप्त होते. त्यामुळे या टप्प्यानंतर एखाद्या विद्यार्थ्याने शिक्षण थांबवले तरी त्याच्याकडे रोजगाराच्या दृष्टीने उपयुक्त कौशल्ये असतात. उद्योग क्षेत्रामध्ये अशा प्रशिक्षित तरुणांची मागणी असते, त्यामुळे विद्यार्थ्यांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होण्याची शक्यता अधिक वाढते. दोन वर्षांचा हा अनुभव विद्यार्थ्यांना आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनण्यास मदत करतो.

अभ्यासक्रमाचे तृतीय वर्ष पूर्ण केल्यानंतर विद्यार्थ्यांना 'Diploma in Engineering' ही पदविका प्रदान करण्यात येते. ही पदविका विद्यार्थ्यांच्या तांत्रिक शिक्षणाचे अधिकृत प्रमाण मानली जाते. इंजिनिअरिंग डिप्लोमा धारकांना उद्योग क्षेत्रात मोठी मागणी असते. उत्पादन, बांधकाम, इलेक्ट्रॉनिक्स, संगणक, ऑटोमोबाईल, माहिती तंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांमध्ये डिप्लोमा अभियंत्यांसाठी अनेक रोजगाराच्या संधी उपलब्ध असतात. तसेच डिप्लोमा पूर्ण केल्यानंतर विद्यार्थ्यांना पुढील उच्च शिक्षणासाठीही मार्ग खुले होतात. अनेक विद्यार्थी अभियांत्रिकी पदवी अभ्यासक्रमांमध्ये म्हणजेच बी.ई. किंवा बी.टेक. मध्ये पुढील शिक्षण घेण्याचा पर्याय निवडतात. तीन वर्षांचे हे सर्वसमावेशक शिक्षण विद्यार्थ्यांना एक पूर्ण तंत्रज्ञ म्हणून घडवते.

मल्टिपल एन्ट्री - मल्टिपल एक्झिट प्रणालीचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे विद्यार्थ्यांना शिक्षण थांबवल्यानंतर पुन्हा सुरू करण्याची सुविधा मिळते. काही वेळा विद्यार्थ्यांना वैयक्तिक, आर्थिक किंवा कौटुंबिक कारणांमुळे काही काळासाठी शिक्षणातून बाहेर पडावे लागते. परंतु परिस्थिती सुधारल्यानंतर त्यांना पुन्हा शिक्षण सुरू करायची इच्छा असते. या प्रणालीमुळे विद्यार्थ्यांना त्याच टप्प्यापासून शिक्षण पुन्हा सुरू करण्याची संधी मिळते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या करिअरमध्ये सातत्य टिकून राहते आणि त्यांना त्यांच्या परिस्थितीनुसार योग्य निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य मिळते. आयुष्यात येणाऱ्या अडचणींमुळे शिक्षण सोडावे लागले तरी ते कायमचे संपत नाही, हा विश्वास विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण होतो.

या संपूर्ण व्यवस्थेमुळे शिक्षण अधिक समावेशक आणि विद्यार्थी-केंद्रित बनते. प्रत्येक विद्यार्थ्याला समान संधी देणे आणि त्यांच्या परिस्थितीचा विचार करून शिक्षणाची रचना करणे, हा या प्रणालीमागील मुख्य विचार आहे. आजच्या कौशल्याधारित आणि उद्योगाभिमुख जगात केवळ सैद्धांतिक शिक्षण पुरेसे नसते. विद्यार्थ्यांकडे प्रत्यक्ष काम करण्याची कौशल्ये असणेही तेवढेच महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे अशा लवचिक आणि व्यवहार्य शिक्षण प्रणालीची गरज अधिक जाणवते. समाजातील प्रत्येक घटकाला शिक्षणाची संधी मिळावी, हाच या प्रणालीचा मूळ हेतू आहे.

महाराष्ट्र राज्य तंत्र शिक्षण मंडळाने लागू केलेली मल्टिपल एन्ट्री - मल्टिपल एक्झिट प्रणाली ही विद्यार्थ्यांच्या भविष्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण आणि दूरदृष्टीचा निर्णय मानला जात आहे. ही प्रणाली विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या प्रत्येक टप्प्यावर आत्मविश्वास देते आणि त्यांना त्यांच्या करिअरचा मार्ग अधिक स्पष्टपणे निवडण्यास मदत करते. शिक्षण अर्धवट राहिले तरी त्याचे नुकसान होणार नाही, ही जाणीव विद्यार्थ्यांना अधिक प्रेरणा देते.

म्हणूनच ही प्रणाली केवळ एक शैक्षणिक सुधारणा नसून विद्यार्थ्यांसाठी एक प्रकारचे सुरक्षितता कवच ठरते. शिक्षण अधिक सुलभ, लवचिक आणि विद्यार्थ्यांच्या गरजांनुसार बनवण्याच्या दिशेने हे एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. तांत्रिक शिक्षणाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना सक्षम बनवणे आणि त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी मजबूत पाया घालणे, हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश आहे. महाराष्ट्र राज्य तंत्र शिक्षण मंडळाचा हा उपक्रम विद्यार्थ्यांना त्यांच्या करिअरची दिशा अधिक आत्मविश्वासाने ठरवण्यास मदत करतो आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून उज्ज्वल भविष्याची नवी दारे उघडतो.