डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या स्मृतीला 'महापरिनिर्वाण' का म्हणतात? काय आहे अर्थ?

दरवर्षी ६ डिसेंबर हा दिवस भारतामध्ये 'महापरिनिर्वाण दिन' म्हणून अत्यंत आदराने आणि श्रद्धेने पाळला जातो. हा दिवस म्हणजे भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, थोर समाजसुधारक आणि महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा स्मृतीदिन आहे.

पण, त्यांच्या स्मृतीदिनाला केवळ 'पुण्यतिथी' न म्हणता 'महापरिनिर्वाण दिन' का म्हणतात, यामागे एक सखोल अर्थ आणि डॉ. आंबेडकरांचे जीवनकार्य दडलेले आहे.

महापरिनिर्वाण म्हणजे काय?

'महापरिनिर्वाण' हा शब्द बौद्ध धर्मातील एक पवित्र संकल्पना आहे.

• निर्वाण (Nirvan): याचा अर्थ सर्व प्रकारच्या सांसारिक वासना, दुःख आणि जीवन-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती मिळवणे.
• महापरिनिर्वाण (Mahaparinirvan): ज्या व्यक्तीने आपल्या हयातीत 'निर्वाण' प्राप्त केले आहे, अशा व्यक्तीच्या मृत्यूनंतरच्या अंतिम मुक्तीच्या अवस्थेला 'महापरिनिर्वाण' असे संबोधले जाते.
• उदाहरणार्थ: भगवान गौतम बुद्धांचे निधन झाल्यावर, त्यांच्या शिष्यांनी त्यांची स्थिती 'महापरिनिर्वाण' म्हणून स्वीकारली.

थोडक्यात, हा शब्द केवळ मृत्यू नव्हे, तर अंतिम स्वातंत्र्य, दुःखमुक्ती आणि चिरशांती दर्शवतो.

बाबासाहेबांच्या स्मृतीदिनाला 'महापरिनिर्वाण दिन' का म्हणतात?

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या ६ डिसेंबर १९५६ रोजी झालेल्या निधनानंतर, त्यांच्या अनुयायांनी या दिवसाला 'महापरिनिर्वाण दिन' म्हणण्यास सुरुवात केली. यामागे खालील तीन प्रमुख आणि महत्त्वपूर्ण कारणे आहेत:

बौद्ध धर्माची दीक्षा

• डॉ. आंबेडकरांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्यांच्या निधनाच्या अवघ्या काही आठवड्यांपूर्वी त्यांनी हा क्रांतिकारक निर्णय घेतला होता.
• त्यांनी सामाजिक विषमतेवर आणि अस्पृश्यतेवर मात करण्यासाठी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला.
• बौद्ध धम्माचे पालनकर्ते असल्यामुळे, त्यांच्या मृत्यूला बौद्ध संकल्पनेनुसार 'महापरिनिर्वाण' असे संबोधणे उचित मानले जाते.

बोधिसत्त्व आणि गुरूचा दर्जा

डॉ. आंबेडकरांनी आपले संपूर्ण आयुष्य पददलित, शोषित आणि गरीब लोकांसाठी न्याय व समता मिळवून देण्यासाठी वेचले. त्यांनी हजारो वर्षांच्या गुलामगिरीतून लोकांना बाहेर काढले आणि त्यांना सन्मानाने जगण्याचा मार्ग दाखवला.

त्यांच्या या महान कार्यामुळे, त्यांचे अनुयायी त्यांना केवळ राजकीय नेते किंवा घटनेचे शिल्पकार नाही, तर बोधिसत्त्व (ज्ञान प्राप्तीसाठी समर्पित व्यक्ती) आणि धर्मगुरू मानतात.

त्यामुळे, एका बौद्धगुरूच्या अंतिम विश्रांतीसाठी 'महापरिनिर्वाण' हा शब्द त्यांच्या कार्याचा गौरव करणारा ठरतो.

सामाजिक विषमतेतून 'मुक्ती'

डॉ. बाबासाहेबांनी विषमतेच्या आणि अन्यायाच्या बेड्या तोडून कोट्यवधी लोकांना मानव म्हणून जगण्याचे स्वातंत्र्य मिळवून दिले. त्यांच्या आयुष्यातील संघर्ष हा एका अर्थाने 'निर्वाण' (मुक्ती) मिळवण्याचा प्रवासच होता.

ज्याप्रमाणे बुद्ध मरणातून मुक्ती मिळवून 'महापरिनिर्वाण' झाले, त्याचप्रमाणे डॉ. आंबेडकरांनी सामाजिक विषमतेच्या वेदनांपासून स्वतःला आणि आपल्या समाजाला मुक्ती दिली.

त्यामुळे, हा दिवस सामाजिक मुक्तीच्या महान योद्ध्याच्या अंतिम विसाव्याचा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.

चैत्यभूमी: श्रद्धा आणि आदराचे केंद्र

दरवर्षी ६ डिसेंबर रोजी देशभरातील लाखो अनुयायी मुंबईतील दादर येथील चैत्यभूमी येथे एकत्र येतात. याच ठिकाणी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावर बौद्ध परंपरेनुसार अंत्यसंस्कार करण्यात आले होते.

या दिवशी चैत्यभूमीवर 'भीमसागर' उसळलेला असतो, जिथे प्रत्येकजण शांतपणे, शिस्तीने आणि आदराने आपल्या महामानवाला अभिवादन करतो.

महापरिनिर्वाण दिन हा केवळ एक स्मृतीदिन नसून, तो समता, न्याय आणि बंधुता या मूल्यांची आठवण करून देणारा प्रेरणा दिन आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण दिन हे एका युगाचा अंत नसून, शोषणाविरुद्धच्या लढ्याचा आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांचा चिरंतन उत्सव आहे.