"गड आला, पण..!" मावळ्यांच्या बलिदानाने जेव्हा शिवरायांचे डोळे पाणावले; वाचा महाराजांचे 'ते' उद्गगार

Chhatrapati shivaji maharaj quotes on brave mavala sacrifices : "स्वराज्य" हे केवळ शब्दांनी नाही, तर हजारो मावळ्यांच्या रक्ताने आणि बलिदानाने उभे राहिले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज हे आपल्या मावळ्यांवर अतोनात प्रेम करत असत. जेव्हा जेव्हा एखादा निष्ठावान सरदार स्वराज्यासाठी धारातीर्थी पडला, तेव्हा महाराजांनी काढलेले उद्गार त्यांच्या अतीव दुःखाची आणि कृतज्ञतेची साक्ष देतात. तानाजी मालुसरेंच्या बलिदानापासून ते जीवा महालांच्या समयसूचकतेपर्यंत, शिवरायांनी आपल्या शिलेदारांचा गौरव ज्या शब्दांत केला, तो इतिहास आजही अंगावर शहारे आणतो.

शिवरायांच्या काळजाचे तुकडे: सरदारांबद्दलचे अजरामर उद्गार

१. तानाजी मालुसरे (सिंहगडचा वेढा)

कोंढाणा किल्ला जिंकण्यासाठी तानाजींनी आपल्या प्राणांचे बलिदान दिले. ही बातमी जेव्हा महाराजांना समजली, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यात पाणी आले आणि त्यांच्या मुखातून ऐतिहासिक वाक्य बाहेर पडले:

"गड आला, पण माझा सिंह गेला!"

या एका वाक्यात महाराजांनी तानाजींच्या शौर्याची तुलना सिंहाशी केली आणि किल्ला जिंकल्याच्या आनंदापेक्षा आपला मित्र गमावल्याचे दुःख मोठे असल्याचे दाखवून दिले.

२. बाजीप्रभू देशपांडे (पावनखिंड - घोडखिंड)

पन्हाळ्याच्या वेढ्यातून सुटताना बाजीप्रभूंनी खिंड लढवून महाराजांना विशालगडावर सुखरूप पोहोचवले आणि स्वतः वीरमरण पत्करले. त्यांच्या बलिदानावर महाराज म्हणाले होते:

"बाजींसारखा स्वामिनिष्ठ सेवक लाभणे, हे स्वराज्याचे मोठे भाग्य आणि त्यांचे जाणे ही कधीही न भरून निघणारी हानी आहे."

(बाजींच्या रक्ताने पावन झाल्यामुळेच महाराजांनी 'घोडखिंडी'चे नाव 'पावनखिंड' असे ठेवले.)

३. मुरारबाजी देशपांडे (पुरंदरचा वेढा)

दिलेरखानाशी लढताना मुरारबाजींनी पराक्रमाची शर्थ केली. खानाने त्यांना आमिष दाखवले पण मुरारबाजी बधले नाहीत आणि लढता लढता शहीद झाले. त्यांच्या मृत्यूवर महाराज म्हणाले होते:

"मुरारबाजींसारखा गडी गेला, याचे मोठे दुःख आहे. एक एक किल्ला जाईल, तो पुन्हा घेता येईल, पण मुरारबाजींसारखे शूरवीर पुन्हा मिळणे कठीण आहे."

४. प्रतापराव गुजर (नेसरीची लढाई)

बहलोल खानाला जिवंत सोडल्याबद्दल महाराजांनी प्रतापरावांना कडक पत्र पाठवले होते, ज्याचा राग मनात धरून ते केवळ सहा मावळ्यांसह शत्रूवर तुटून पडले आणि शहीद झाले. त्यांच्या निधनानंतर महाराज हळहळले आणि म्हणाले:

"प्रतापराव हे आमचे 'बळ' होते. स्वराज्याचा एक मोठा स्तंभ ढासळला."

५. कान्होजी जेधे (निष्ठावान सहकारी)

कान्होजी जेधेंच्या मृत्यूनंतर महाराजांनी त्यांच्या स्वामीनिष्ठेचा गौरव करताना म्हटले होते की..

"कान्होजी म्हणजे स्वराज्याच्या पायाचा दगड होते. संकटाच्या काळात सावली देणारा हा आधार आज हरपला."

६. जीवा महाला

प्रतापगडाच्या पायथ्याशी जेव्हा अफझल खानाने भेटी दरम्यान दगाफटका करून महाराजांवर वार केला, तेव्हा खानाचा अंगरक्षक सैयद बंडा याने आपली तलवार महाराजांवर चालवण्याचा प्रयत्न केला, त्याच क्षणी जीवा महाला यांनी धावून येत सैयद बंडाचा हात हवेतच छाटला आणि महाराजांचे प्राण वाचवले.

या घटनेनंतर स्वराज्याच्या इतिहासात एक अजरामर म्हण रूढ झाली,

"होता जीवा, म्हणून वाचला शिवा!"

महाराजांच्या मनात जीवा महालांचे स्थान

महाराजांनी जीवा महालांच्या या कामगिरीबद्दल त्यांचे तोंडभरून कौतुक केले होते. महाराजांच्या दृष्टीने जीवा महाला हे केवळ एक शरीररक्षक नव्हते, तर ते सावलीसारखे सोबत असणारे एक निष्ठावान सहकारी होते. खानाच्या वधानंतर जेव्हा महाराज गडावर गेले, तेव्हा त्यांनी जीवा महालांचा यथोचित सन्मान केला.

महाराजांचे 'ते' शब्द

महाराज नेहमी म्हणायचे की, जोपर्यंत जीवा महालांसारखे निधड्या छातीचे मावळे सोबत आहेत, तोपर्यंत साक्षात काळ समोर आला तरी स्वराज्य सुरक्षित आहे.

जीवा महालांचे योगदान

जर त्या दिवशी जीवा महालांनी वेळेवर वार रोखला नसता, तर स्वराज्याचा इतिहास वेगळा असता. म्हणूनच महाराजांनी आपल्या अनेक भाषणांत आणि संवादात जीवा महालांच्या चपळाईचा आणि समयसूचकतेचा गौरव केला होता.