दिल्लीतील स्फोटानंतर 'NIA' ची एन्ट्री; राष्ट्रीय तपास यंत्रणा म्हणजे काय आणि ती कधी सक्रिय होते?

१० नोव्हेंबर २०२५ रोजी सायंकाळी नवी दिल्लीतील लाल किल्ला मेट्रो स्टेशनजवळ झालेल्या भीषण कार स्फोटामुळे देशभरात खळबळ उडाली आहे. या स्फोटात १३ जणांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला असून २४ हून अधिक नागरिक जखमी झाले आहेत. घटनेच्या गांभीर्यामुळे दिल्ली पोलीस, फॉरेन्सिक टीमसह राष्ट्रीय तपास यंत्रणा (NIA) आणि NSG च्या पथकांनी तातडीने घटनास्थळी धाव घेत तपास सुरू केला आहे. परंतु, अशा परिस्थितीत NIA ची भूमिका नेमकी काय असते आणि तिला कधी पाचारण केले जाते? याचे निकष काय आहेत, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.

एनआयए (NIA) म्हणजे काय?

एनआयए (NIA) म्हणजे राष्ट्रीय तपास यंत्रणा (National Investigation Agency). २००८ साली मुंबईवरील दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारताला अमेरिकेच्या एफबीआय (FBI) सारख्या एका केंद्रीय तपास संस्थेची तीव्र गरज भासली. या पार्श्वभूमीवर भारतीय संसदेने ३१ डिसेंबर २००८ रोजी 'राष्ट्रीय तपास यंत्रणा अधिनियम, २००८' (NIA Act, 2008) पारित करून या संस्थेची स्थापना केली.

• उद्देश: देशाच्या सार्वभौमत्व, सुरक्षा आणि अखंडतेला धोका निर्माण करणाऱ्या दहशतवादी कारवाया, स्फोटके, अपहरण, उच्च दर्जाचे बनावट चलन (Fake Currency), मानवी तस्करी आणि अशा प्रकारच्या आंतरराज्यीय किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील गंभीर गुन्ह्यांचा तपास करणे हा NIA चा मुख्य उद्देश आहे.
• विशेष अधिकार: या संस्थेला भारतातील कोणत्याही राज्यात, संबंधित राज्य सरकारच्या विशेष परवानगीशिवाय दहशतवाद आणि अशा संबंधित गुन्ह्यांचा तपास करण्याचे आणि खटला चालवण्याचे विशेष अधिकार आहेत.

National Investigation Agency (NIA) officials arrive at the spot after the blast near Gate no 1 of the Red Fort Metro station in Delhi.#RedFort pic.twitter.com/Sr80d8rfWj

— Inquisitive S (@InquisitiveS_) November 10, 2025

कुठल्या परिस्थितीत NIA ला पाचारण केले जाते? (हस्तक्षेपाचे निकष)

एनआयए अधिनियमानुसार, खालीलपैकी कोणत्याही परिस्थितीमध्ये केंद्र सरकार या संस्थेला तपासाची जबाबदारी सोपवू शकते.

• दहशतवादी कृत्य: जर एखादा गुन्हा हा दहशतवादी कृत्य म्हणून मानला जात असेल किंवा त्या गुन्ह्यामागे दहशतवादी संघटनेचा हात असल्याचा प्राथमिक संशय असेल.
• राज्याची सीमा ओलांडणारा गुन्हा: जर गुन्ह्याची व्याप्ती एका राज्यापुरती मर्यादित नसून तो आंतरराज्यीय किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पसरलेला असेल.
• केंद्रीय कायद्यांचे उल्लंघन: स्फोटक पदार्थ अधिनियम (Explosive Substances Act), बेकायदेशीर कृत्य (प्रतिबंध) अधिनियम (UAPA), शस्त्रास्त्र अधिनियम (Arms Act) किंवा विमान व जहाज अपहरण विरोधी कायद्यांसारख्या केंद्रीय कायद्यांतर्गत गुन्हा नोंदवला गेला असेल.
• गंभीर राष्ट्रीय सुरक्षा: कोणताही गुन्हा जो भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेवर, अर्थव्यवस्थेवर किंवा आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर गंभीर परिणाम करणारा असेल.

हे ही वाचा - दिल्लीत NSG ला पाचारण! 'ब्लॅक कॅट' कमांडो काय करणार? जाणून घ्या NSG विषयी सगळं काही

थोडक्यात, जेव्हा गुन्ह्याची प्रकृती 'राष्ट्रीय' स्वरूपाची आणि दहशतवादाशी संबंधित असते, तेव्हा NIA सक्रिय होते.

दिल्ली स्फोटानंतर NIA ने काय केले?

१० नोव्हेंबरच्या लाल किल्ल्याजवळील स्फोटानंतर घटनेचे स्वरूप पाहता, यामागे घातपाताची शक्यता नाकारता येत नाही.

• तातडीने एन्ट्री: दिल्ली पोलीस आयुक्त सतीश गोलचा यांनी माहिती दिल्याप्रमाणे, स्फोटानंतर लगेचच NIA ची टीम घटनास्थळी दाखल झाली.
• फॉरेन्सिक तपास: प्राथमिक तपास म्हणून, NIA च्या फॉरेन्सिक तज्ज्ञांनी आणि बॉम्ब निकामी करणाऱ्या पथकांनी (Bomb Disposal Squad) घटनास्थळावरून स्फोटकांच्या अवशेषांचे नमुने गोळा करण्याचे आणि सीसीटीव्ही फुटेज तपासण्याचे काम सुरू केले आहे.
• तपास आणि अहवाल: घटनेच्या प्राथमिक माहितीनुसार, स्फोट एका वाहनात झाल्याचे निष्पन्न झाले आहे. स्फोटाचे नेमके स्वरूप (IED, RDX किंवा अन्य स्फोटके) काय होते, या वाहनाचा मालक कोण आणि यामागे कोणती दहशतवादी संघटना आहे का, या सर्व दहशतवादी पैलूंचा सखोल तपास NIA कडून केला जात आहे. केंद्रीय गृहमंत्रालय या प्रकरणावर लक्ष ठेवून आहे आणि NIA चा अहवाल यात निर्णायक ठरणार आहे.