Cough Syrup: 11 मुलांचे मृत्यू; विषारी सिरप की 'अंध' यंत्रणा? MP ते राजस्थानपर्यंत काय काय घडलं!

गेल्या काही महिन्यांत मध्य प्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यात आणि त्यानंतर राजस्थानमध्ये निष्पाप मुलांच्या मृत्यूंच्या मालिकेमुळे संपूर्ण देश हादरून गेला आहे. ताप आणि खोकल्यावरील उपचारांसाठी वापरल्या गेलेल्या 'कोल्ड्रिफ' (Coldrif) आणि 'नेक्स्ट्रोस डीएस' (Nextros DS) यांसारख्या कफ सिरपमुळे ही मुले मृत्युमुखी पडल्याचा आरोप कुटुंब करत आहेत. या घटनांमुळे भारताच्या औषध देखरेख यंत्रणेवर (Drug Monitoring System) आणि प्रशासनाच्या जबाबदारीवर गंभीर प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे. देशभरातील यंत्रणेच्या निष्काळजीपणामुळे या मुलांच्या मृत्यूला कोण जबाबदार आहे, विषारी औषध की प्रशासकीय सुस्ती?

कफ सिरप मृत्यू: डायथिलीन ग्लायकोल (DEG) चा धोका

छिंदवाडा येथील मुलांना सुरुवातीला सौम्य ताप आला होता. स्थानिक डॉक्टरांनी त्यांना कफ सिरप लिहून दिले. परंतु, सिरप घेतल्यानंतर काही दिवसांतच मुलांना उलट्या, अतिसार आणि मूत्रपिंडात अडथळा (Kidney Failure) यांसारखी गंभीर लक्षणे दिसू लागली. ही लक्षणे डायथिलीन ग्लायकोल (DEG) या विषारी रसायनामुळे होणाऱ्या विषबाधेची (Poisoning) क्लासिक चिन्हे आहेत. हे रसायन पेंट (Paint) आणि ब्रेक फ्लुइडमध्ये (Brake Fluid) वापरले जाते आणि ते मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक आहे.

तामिळनाडूची चपळाई; मध्य प्रदेशची 'अहवाल प्रतीक्षा'

या संपूर्ण प्रकरणातील सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे राज्या-राज्यांमधील प्रशासकीय कार्यवाहीतील तफावत.

१. तामिळनाडूची जलद कारवाई (फक्त ४८ तासांत)

मध्य प्रदेश सरकारने १ ऑक्टोबर रोजी तामिळनाडूच्या ड्रग्ज कंट्रोल विभागाला पत्र पाठवून कांचीपुरमस्थित स्रेशन फार्मास्युटिकल्सने बनवलेले 'कोल्ड्रिफ सिरप' (बॅच SR-13) मुलांच्या मृत्यूशी जोडलेले असल्याचा संशय व्यक्त केला. तामिळनाडू प्रशासनाने तत्काळ कारवाई करत २४ तासांत कारखान्याची तपासणी केली. तपासणीत कारखान्यात ३९ गंभीर आणि ३२५ प्रमुख कमतरता आढळल्या. 'कोल्ड्रिफ' सिरपच्या (बॅच SR-13) नमुन्यांची चाचणी करण्यात आली आणि त्यात ४८.६% डायथिलीन ग्लायकोल (DEG) असल्याचे उघड झाले. त्यानंतर, तामिळनाडू सरकारने तात्काळ सिरपला "मानक दर्जाचे नाही" (Not of Standard Quality) घोषित करून विक्रीवर बंदी घातली आणि कंपनीला उत्पादन थांबवण्याचे आदेश दिले.सरकारी सुट्टी असूनही, केवळ ४८ तासांच्या आत तपासणी, चाचणी आणि कारवाई पूर्ण करण्याची ही भारतातील पहिलीच घटना असल्याचे अधिकाऱ्यांनी सांगितले.

२. मध्य प्रदेश सरकारची संशयास्पद भूमिका

मध्य प्रदेशचे आरोग्यमंत्री राजेंद्र शुक्ला यांनी सांगितले की, "आतापर्यंतच्या तपासात कोणत्याही विषारी पदार्थाची पुष्टी झालेली नाही. नमुन्यांमध्ये असा कोणताही पदार्थ आढळला नाही जो औषधामुळे मृत्यू झाल्याचे सिद्ध करू शकेल."

मात्र, माध्यमांच्या वृत्तानुसार, आरोग्य विभागाच्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने मुलांचे मूत्रपिंड निकामी होणे हे विषारी पदार्थामुळेच झाले होते, हे कबूल केले आहे.

यावरून राज्य सरकारच्या विधानांमध्ये आणि प्रशासकीय निष्कर्षांमध्ये तीव्र विरोधाभास दिसून येतो, ज्यामुळे तपास 'अहवालाच्या प्रतीक्षेत' अडकून पडल्याची भीती वाढली आहे.

राजस्थानमध्येही तीन मुलांचा मृत्यू आणि कारवाई

दरम्यान, राजस्थानमधील जयपूरमध्येही याच सिरपमुळे तीन मुलांच्या मृत्यूची घटना समोर आली आहे. सुरुवातीला राज्याचे आरोग्यमंत्री गजेंद्र सिंह खिमसर यांनी 'औषध सरकारी डॉक्टरांनी लिहून दिले नव्हते' असे सांगून विभागाची जबाबदारी नाकारण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, नंतरच्या तपासात अनियमितता उघडकीस आल्यानंतर औषध नियंत्रक-II राजाराम शर्मा यांना निलंबित करण्यात आले. केसन फार्माच्या औषधांच्या विक्रीवर बंदी घालून फौजदारी चौकशी सुरू करण्यात आली.आरोग्यमंत्र्यांनी सर्व डेक्स्ट्रोमेथोर्फन-आधारित (Dextromethorphan-based) औषधांची विक्री थांबवण्याचे आदेश दिले.

केंद्र सरकारचा महत्त्वाचा सल्ला

या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने तातडीने एक सल्लागार पत्र जारी केले आहे. आरोग्य मंत्रालयाच्या या सल्ल्यानुसार, दोन वर्षांखालील मुलांना कोणताही खोकला सिरप देऊ नये. "ही औषधे साधारणपणे पाच वर्षांखालील मुलांसाठी योग्य नाहीत आणि पाच वर्षांवरील मुलांसाठीही डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्यानंतरच त्यांचा वापर करावा," असे स्पष्ट निर्देश देण्यात आले आहेत.

प्रश्न अजूनही अनुत्तरित

देशभरातील ११ निष्पाप मुलांच्या मृत्यूमुळे अनेक गंभीर प्रश्न उभे राहिले आहेत:
१. तामिळनाडू ४८ तासांत सत्य उघड करू शकते, तर मध्य प्रदेशात तपास "अहवालाची वाट पाहणे" या टप्प्यावर का अडकला आहे?
२. या मुलांच्या मृत्यूसाठी औषध कंपन्यांचा हलगर्जीपणा की नोकरशाहीची सुस्ती अधिक जबाबदार आहे?
३. औषध नियंत्रक यंत्रणा आणि कंपन्या यांच्यातील संगनमत अशा दुर्घटनांची पुनरावृत्ती करण्यास कारणीभूत ठरत आहे का?

विषारी कफ सिरपच्या विक्रीला परवानगी देणारी अंध प्रणाली आणि प्रशासनाचा ढिसाळपणाच या निष्पाप जीवांच्या मृत्यूला कारणीभूत ठरत आहे, हे नाकारता येणार नाही. योग्य वेळेत आणि पारदर्शक तपासणी न झाल्यास, भविष्यातही अशा घटना घडण्याची भीती आहे.