डॉ. आंबेडकरांचे शेवटचे 24 तास कसे होते? संध्याकाळपर्यंत ठीक होते मग काय झाले? रात्री काय घडले? वाचा

डॉ. भीमराव आंबेडकर यांचे ६ डिसेंबर १९५६ रोजी निधन झाले. भारतातील शोषित व दुर्बल घटकांचे रक्षक असलेल्या आंबेडकरांचे निधन ही त्यांच्या चाहत्यांसाठी एक धक्कादायक घटना होती. त्यांचा जिवनप्रवास हा त्यांच्या स्वतःसाठीही खूप खडतर होता. मधुमेह, रक्तदाब, न्यूरायटिस आणि संधीवात यासाऱख्या आजारांवरही त्यांनी लिलया मात केली होती. त्यांच्या आयुष्याची शेवटची २४ तास कसे होते, हेच आपण पाहू...

पाच डिसेंबरला काय झाले?

५ डिसेंबर रोजी, बाबासाहेब सकाळी ८.३० वाजता उठले. माईसाहेब म्हणजेच त्यांच्या पत्नी सविता आंबेडकर या चहाचा ट्रे घेऊन त्यांच्या खोलीत गेल्या. त्यांना उठवले. दोघांनी एकत्र चहा प्यायला. इतक्यात आंबेडकरांचे मदतनीस नानकचंद रत्तू त्यांच्याकडे आले. नानक चंद यांनीही चहा प्यायला आणि निघून गेले. माईसाहेबांनी बाबासाहेबांना त्यांची दैनंदिन सकाळची कामे करण्यास मदत केली. त्यानंतर ती त्यांना नाश्त्याच्या टेबलावर घेऊन आली. त्यानंतर तिघेही म्हणजे बाबासाहेब, माईसाहेब आणि डॉ. मालवणकर यांनी एकत्र नाश्ता केला आणि बंगल्याच्या व्हरांड्यात बसून गप्पा मारल्या. बाबासाहेबांनी वर्तमानपत्रे वाचली. त्यानंतर मैसाबने तिला औषधे आणि इंजेक्शन दिले आणि नंतर तिचे काम संपवण्यासाठी स्वयंपाकघरात गेली. बाबासाहेब आणि डॉ. मालवणकर व्हरांड्यात बसून बोलत राहिले.

जैन धर्माच्या शिष्टमंडळाची भेट

त्याच रात्री आठ वाजता ठरलेल्या वेळेनुसार जैन अनुयायांचे एक शिष्टमंडळ त्यांना भेटले. आंबेडकरांना वाटले की ते आज भेटण्याच्या स्थितीत नाहीत आणि म्हणून बैठक दुसऱ्या दिवसापर्यंत पुढे ढकलली पाहिजे. ते लोक आधीच आलेले असल्याने, त्याला वाटले की आता भेटावे. भेटीच जैन शिष्टमंडळाने बुद्धावरील एक पुस्तक त्यांना केले. खरंतर तो दुसऱ्या दिवशी एका कार्यक्रमाचे आमंत्रण देण्यासाठी आला होता. डॉ. आंबेडकरांनी आमंत्रण स्वीकारले. जर त्यांची तब्येत ठीक राहिली तर ते नक्कीच येतील, असे त्यांनी आश्वासन दिले. ते जैन शिष्टमंडळाशी बोलत असताना, डॉ. मालवणकर यांनी त्यांची तपासणी केली. त्यानंतर पूर्वनियोजित कार्यक्रमानुसार मालवणकर मुंबईला रवाना झाले.

रात्री बेडजवळ ठेवली पुस्तके

जैन प्रतिनिधीमंडळ गेल्यानंतर, रत्तूने त्यांच्या पायांची मालिश केली. डॉ. आंबेडकरांनी डोक्याला तेल लावण्यास सांगितले. आता त्याला थोडे बरे वाटत होते. अचानक रत्तूच्या कानात गाण्याचा आवाज येऊ लागला. आंबेडकर डोळे मिटून गात होते. त्याच्या उजव्या हाताची बोटे सोफ्यावर नाचत होती. हळूहळू गाणे स्पष्ट आणि जोरात होऊ लागले. डॉ. आंबेडकर पूर्ण एकाग्रतेने बुद्धम् शरणम् गच्छामी गात होते. त्याने रेडिओग्रामवर या गाण्याचे रेकॉर्ड वाजवण्यास सांगितले. त्याने रट्टूला काही पुस्तके आणि बुद्ध आणि धम्माची प्रस्तावना आणि प्रस्तावना आणण्यास सांगितले. त्याने हे सर्व त्याच्या बेडजवळच्या टेबलावर ठेवले जेणेकरून ते रात्री लिखाण करु शकतील.

रात्री भात खाल्ला

काही वेळाने स्वयंपाकी सुदामा आला आणि त्याने जेवण तयार असल्याचे सांगितले. आंबेडकर म्हणाले की ते फक्त थोडा भात खातील आणि दुसरे काहीही खाणार नाहीत. स्वयंपाकी दुसऱ्यांदा आल्यावर ते उठले. जेवणाच्या खोलीत गेले. जाताना त्ंयांनी कपाटातून काही पुस्तकेही काढली. त्यांनाही टेबलावर ठेवण्यास सांगितले. जेवणानंतर ते पुन्हा खोलीत आला. तिथे तो बराच वेळ कबीराचं 'चल कबीर तेरा भव सागर' हे गाणं गुणगुणत राहिले. मग बेडरूममध्ये गेले. त्यांनी काही लिहिले. मग ते पुस्तकावर हात ठेवून झोपी गेले.

६ डिसेंबरला काय झाले

सविता आंबेडकर नेहमीप्रमाणे सकाळी उठल्या. चहा बनवल्यानंतर त्या ट्रे घेऊन बाबासाहेबांना उठवायला त्यांच्या खोलीत गेल्या. सकाळचे ७.३० वाजले होते. त्या खोलीत जाताच त्यांना बाबासाहेबांचा एक पाय उशीर ठेवलेला दिसला. त्यांनी बाबासाहेबांना दोन-तीन वेळा हाक मारली. त्यांना हलवले. मात्र बाबासाहेब उठले नाहीत. बाबासाहेब झोपेत असतानाच त्यांचा मृत्यू झाला होता. त्यानंतर मासाहेबांनी रडत रडतच सुदामाला हाक मारली. त्यानंतर मासाहेबांनी डाँ. मालणकरांना फोन लावला. त्यांनी कोरामाईन इंजेक्शन देण्यास सांगितले. परंतु आंबेडकरांच्या मृत्यूला बराच वेळ झालेला असल्याने इंजेक्शन देता आले नाही.

ही दुःखद बातमी वेगाने पसरली

काही काळानंतर, नानकचंद रत्तूने त्याच्या जवळच्या लोकांना ही दुःखद बातमी सांगायला सुरुवात केली. त्यानंतर केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या सदस्यांना माहिती दिली. बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. लोक लगेचच नवी दिल्लीतील २०, अलीपूर रोडकडे धावले. गर्दीतील प्रत्येकाला या महान माणसाचे शेवटचे दर्शन घ्यायचे होते. ही बातमी लगेच मुंबईला पाठवण्यात आली. त्याच रात्री त्यांचे पार्थिव मुंबईत आणले जाईल, जिथे बौद्ध विधीनुसार अंतिम संस्कार केले जातील, असे सांगण्यात आले.