कांताराचा 'दैवी' प्रवास, 'कांतारा' या शब्दाचा नेमका अर्थ काय? 'भूत कोला' प्रथा काय आहे?

२०२० मध्ये प्रदर्शित झालेल्या आणि संपूर्ण देशात आपली वेगळी छाप सोडलेल्या 'कांतारा' (Kantara) या कन्नड चित्रपटाचा प्रिक्वेल अर्थात पूर्वीची कथा सांगणारा चित्रपट 'कांतारा चॅप्टर १' (Kantara Chapter 1) नुकताच २ ऑक्टोबर २०२५ रोजी प्रदर्शित झाला आहे आणि पहिल्या दिवसापासूनच या चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर जबरदस्त कमाई करण्यास सुरुवात केली आहे. अभिनेता-दिग्दर्शक ऋषभ शेट्टी (Rishab Shetty) याच्या या 'दैवी' कलाकृतीबद्दल, तिच्या नावाच्या अर्थाबद्दल आणि या चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी असलेल्या अलौकिक प्रथेबद्दल जाणून घेण्यासाठी प्रेक्षक आजही उत्सुक आहेत.

'कांतारा' म्हणजे काय? - रहस्यमय जंगलाची गाथा

कन्नड भाषेत 'कांतारा' या शब्दाचा अर्थ होतो, 'रहस्यमय जंगल' (Mysterious Forest) किंवा 'वन'. चित्रपटाची कथा याच घनदाट जंगलाच्या पार्श्वभूमीवर, तेथील आदिवासी आणि निसर्ग यांच्यातील अतूट नातेसंबंधावर आधारित आहे. कर्नाटकातील किनारपट्टीच्या भागात, जिथे ही कथा घडते, तिथे जंगलाच्या देवतेला 'कांतारे' असेही म्हटले जाते. ही केवळ एक कथा नसून, ती एका भूभागाची, तेथील लोकांच्या श्रद्धांची आणि दैवतांच्या अस्तित्वाची एक 'दंतकथा' (Legend) आहे.

चित्रपटातील प्रथा - 'भूत कोला' (Bhoota Kola) / 'दैव कोला'

'कांतारा' चित्रपटाच्या केंद्रस्थानी असलेली आणि संपूर्ण कथानकाला आधार देणारी प्रथा म्हणजे 'भूत कोला' किंवा 'दैव कोला'.

प्रथा काय आहे?

'भूत कोला' हा कर्नाटकातील किनारपट्टीच्या भागातील (Coastal Karnataka), विशेषतः तुलुनाडू प्रदेशातील, आदिवासी आणि स्थानिक लोकांद्वारे साजरा केला जाणारा एक पारंपरिक लोककला उत्सव आणि धार्मिक विधी आहे. या उत्सवात, 'कोला' (Kोला) नावाचा नर्तक किंवा सेवक एक विशिष्ट वेशभूषा आणि मुखवटा धारण करून नृत्य सादर करतो. लोकांची अशी श्रद्धा असते की, या नृत्यादरम्यान नर्तकाच्या शरीरात ग्रामदैवत किंवा वनदेवता (दैव) संचार करते. त्यानंतर नर्तक स्वतः देवाच्या रूपात गावकऱ्यांचे प्रश्न सोडवतो आणि त्यांना आशीर्वाद देतो.

प्रथेचे महत्त्व

ही प्रथा पिढ्यानपिढ्या आदिवासी आणि वनवासी लोकांकडून वन आणि वनवासींची रक्षा करणाऱ्या देवतेच्या सन्मानार्थ पाळली जाते. या प्रथेमध्ये 'वराह' (विष्णूचा तिसरा अवतार) देवतेच्या एका रूपाला, म्हणजेच 'पंजुरली' या दैवाला खूप महत्त्वाचे स्थान आहे. चित्रपटामध्ये राजा आणि आदिवासींमध्ये झालेल्या करारात याच दैवताच्या मध्यस्थीने राजाने जमिनीचा अधिकार वनवासींना दिल्याचे दाखवले आहे.

प्रथेचा प्रदेश

ही प्रथा प्रामुख्याने कर्नाटकच्या किनारपट्टीच्या भागातील (किनारी कर्नाटक) तुलुनाडू (Tulu Nadu) प्रदेशात प्रचलित आहे. या प्रदेशात दक्षिण कन्नड, उडुपी आणि केरळच्या कासारगोड जिल्ह्याचा काही भाग येतो. चित्रपटाचे चित्रीकरणही कर्नाटकातील केराडी (Keradi) या गावाजवळ करण्यात आले आहे.

'कांतारा चॅप्टर १' - पौराणिक कथेचा उदय

पहिला 'कांतारा' चित्रपट जिथे संपला, तिथूनच या दैवताच्या कथेची मूळ सुरुवात काय होती, हे 'कांतारा चॅप्टर १' मध्ये दाखवण्यात आले आहे. हा चित्रपट सुमारे ३०० इसवी सनाच्या (300 CE) कदंब राजघराण्याच्या (Kadamba Dynasty) काळात सेट केला गेला आहे.

• कथानक: हा प्रिक्वेल जंगलातील एका रहस्यमय माणसाचा, जो नागा साधू (Naga Sadhu) च्या रूपात दिसतो, त्याचा प्रवास दर्शवतो. हा माणूस mortals (मानव) आणि divine (दैवी शक्ती) यांच्यातील पूल बनतो. पहिल्या चित्रपटात दिसलेल्या 'भूत कोला' प्रथेची आणि 'दैवा'च्या उत्पत्तीची मुळे या भागात सखोलपणे दाखवण्यात आली आहेत.
• भव्यता: पहिल्या चित्रपटाच्या अभूतपूर्व यशानंतर 'कांतारा चॅप्टर १' हा चित्रपट अधिक मोठ्या स्तरावर (Bigger Scale) आणि भव्यतेत बनवण्यात आला आहे. केवळ ३ वर्षांनी आलेल्या या चित्रपटाची चर्चा देशभर आहे, ज्यामुळे ऋषभ शेट्टीचे लेखक आणि दिग्दर्शक म्हणून असलेले अफाट कौशल्य पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे.

'कांतारा' आणि 'कांतारा चॅप्टर १' हे केवळ चित्रपट नसून, ते भारतीय लोककथा, पौराणिक कथा आणि सांस्कृतिक वारसा यांचे एक अद्वितीय मिश्रण आहे, ज्यामुळे हा अनुभव प्रत्येक प्रेक्षकाला 'वाचनीय' आणि भावनात्मक स्तरावर जोडणारा ठरतो आहे. या चित्रपटातून ऋषभ शेट्टीने भारतीय सिनेमाला एक नवा आणि दमदार आयाम मिळवून दिला आहे, यात शंका नाही!