चेक क्लिअरन्स प्रक्रियेबाबत RBIचा आजपासून मोठा निर्णय; जाणून घ्या-नेमका कोणाला कसा फायदा होणार!

भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (आरबीआय) बँकिंग क्षेत्रासाठी एक महत्त्वपूर्ण बदल लागू केला आहे. आजपासून म्हणजेच ४ ऑक्टोबर पासून आरबीआयची नवीन चेक क्लिअरन्स प्रणाली सुरू झाली आहे. या नवीन प्रणालीमुळे चेक जमा केल्यानंतर, क्लिअर होण्यासाठी लागणारे दोन दिवसांचे अंतर आता कमी झाले असून, रक्कम आता काही तासांत प्रक्रिया होऊन खात्यात जमा होणार आहे.

'सतत क्लिअरिंग आणि सेटलमेंट' प्रणाली

या नवीन प्रणालीला "सतत क्लिअरिंग आणि सेटलमेंट" (Continuous Clearing and Settlement) असे म्हटले जाते. याअंतर्गत, बँक कामकाजाच्या वेळेत धनादेश स्कॅन करणे, सादर करणे आणि क्लिअर करण्याची संपूर्ण प्रक्रिया जलद गतीने पूर्ण केली जाईल.

चेक क्लिअरन्स कसा होईल?

• तुम्ही सकाळी १०:०० ते दुपारी ४:०० दरम्यान चेक जमा केल्यास, तो ताबडतोब स्कॅन करून क्लिअरिंगसाठी पाठवला जाईल.
• बँकांमध्ये सेटलमेंट सकाळी ११:०० वाजता सुरू होऊन तासाभराने होईल.
• ज्या बँकेला पेमेंट द्यायचे आहे, त्यांनी संध्याकाळी ७:०० वाजेपर्यंत (पहिला टप्पा) चेकची पुष्टी करणे आवश्यक आहे. जर बँकेने प्रतिसाद दिला नाही, तर चेक आपोआप मंजूर होईल.

पॉझिटिव्ह पे सिस्टम आणि महत्त्वाचे नियम

ग्राहकांना चेक बाउन्सचा धोका टाळण्यासाठी आणि फसवणूक रोखण्यासाठी बँकांनी काही महत्त्वाच्या सूचना केल्या आहेत.

पुरेशी शिल्लक

एचडीएफसी आणि आयसीआयसीआय सारख्या बँकांनी ग्राहकांना चेक बाउन्स होऊ नये म्हणून खात्यात पुरेशी शिल्लक ठेवण्याचे आवाहन केले आहे.

पॉझिटिव्ह पे सिस्टम (Positive Pay System)

सुरक्षा वाढवण्यासाठी आरबीआयने ₹५०,००० पेक्षा जास्त रकमेच्या धनादेशांसाठी पॉझिटिव्ह पे सिस्टम वापरण्याचा सल्ला दिला आहे.

याअंतर्गत, चेक जमा करण्यापूर्वी ग्राहकाने खाते क्रमांक, चेक क्रमांक, तारीख, रक्कम आणि लाभार्थ्याचे (Payee) नाव किमान २४ तास आधी बँकेला देणे आवश्यक आहे.

बँक चेक मिळाल्यावर या तपशीलांची पडताळणी करेल. माहिती जुळल्यास चेक क्लिअर होईल, अन्यथा तो नाकारला जाईल.

चेक ट्रंकेशन सिस्टमला (CTS) मिळाली गती!

हा बदल म्हणजे चेक ट्रंकेशन सिस्टम (CTS) ला अधिक गती देण्याचा प्रयत्न आहे.

CTS म्हणजे काय: CTS ही अशी प्रणाली आहे जिथे चेकची भौतिक प्रत न पाठवता, केवळ त्यांची डिजिटल प्रतिमा स्कॅन करून एका बँकेतून दुसऱ्या बँकेत पाठवली जाते. यामुळे प्रत्यक्ष धनादेश हस्तांतरणाची गरज नसते.

पूर्वी किती वेळ लागत असे?

CTS मध्येही चेक क्लिअर होण्यासाठी सामान्यतः दोन कामकाजाचे दिवस लागत होते, जे आता कमी करण्यात आले आहेत. या नवीन प्रणालीचे नियम आरबीआयच्या दिल्ली, मुंबई आणि चेन्नई या तीन ग्रिड अंतर्गत देशातील सर्व बँक शाखांना लागू होतील. म्हणजेच, संपूर्ण भारतात ही एकसमान प्रणाली असेल.

अंमलबजावणीचे टप्पे कसे असणार?

पहिला टप्पा (४ ऑक्टोबर २०२५ ते २ जानेवारी २०२६) : बँकांना संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत चेकची पुष्टी करावी लागेल.

दुसरा टप्पा (३ जानेवारी २०२६ पासून) : बँकांना फक्त ३ तासांच्या आत प्रतिसाद देणे बंधनकारक असेल.

आरबीआयचे हे पाऊल डिजिटल इंडियाला अधिक प्रोत्साहन देईल, बँकिंग प्रणाली मजबूत करेल आणि नागरिकांचा चेक तसेच डिजिटल पेमेंटवरचा विश्वास वाढवेल. या प्रणालीसाठी कोणत्याही नवीन शुल्काची माहिती अद्याप आरबीआयने दिलेली नाही.