निमिषा प्रियाची यमनमध्ये फाशी का टळली? मृताच्या कुटुंबाकडून माफी नाही, ब्लड मनीवरही असहमती

केरळच्या नर्स निमिषा प्रिया (३८ वर्षीय) हिची यमनमधील फाशीची शिक्षा शेवटच्या क्षणी स्थगित करण्यात आली आहे. ही माहिती मंगळवार, १५ जुलै २०२५ रोजी 'सेव्ह निमिषा प्रिया इंटरनॅशनल ॲक्शन कौन्सिल'चे सदस्य सॅम्युअल जेरोम भास्करन यांनी दिली, जे १९९९ पासून यमनमध्ये राहत आहेत. मात्र, मृत तलाल अब्दो महदी यांच्या कुटुंबीयांनी अद्याप निमिषाला माफी देण्यास किंवा ब्लड मनी (दियाह) स्वीकारण्यास नकार दिला आहे, त्यामुळे तिचे प्राण वाचण्याची आशा अजूनही अधांतरी आहे.

फाशी का टळली?

निमिषाला १६ जुलै २०२५ रोजी साना सेंट्रल जेलमध्ये फाशी दिली जाणार होती, परंतु शेवटच्या क्षणी वकिली गट, धार्मिक नेते आणि अनौपचारिक मध्यस्थांच्या हस्तक्षेपामुळे फाशी पुढे ढकलण्यात आली. भारताचे प्रमुख धार्मिक नेते आणि केरळचे कंथापुरम एपीचे ग्रँड मुफ्ती अबूबकर मुसलियार यांनी या प्रकरणात थेट हस्तक्षेप केला. त्यांचे प्रतिनिधी मृत तलालच्या कुटुंबाशी, विशेषतः त्यांच्या भावासोबत, चर्चा करत आहेत. तलालचा कोणताही जवळचा नातेवाईक माफी किंवा ब्लड मनीवर चर्चा करण्यासाठी पुढे येण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.

शरिया कायद्यानुसार, पीडित कुटुंब दोषीला बिनशर्त माफ करू शकते किंवा ब्लड मनीच्या बदल्यात शिक्षा माफ करू शकते. निमिषाचे कुटुंब आणि समर्थकांनी तलालच्या कुटुंबाला १० लाख अमेरिकन डॉलर (सुमारे ८.५ कोटी रुपये) देण्याची ऑफर दिली आहे, परंतु अद्याप कोणतीही सहमती झालेली नाही.

निमिषा प्रिया प्रकरण: काय घडले होते?

केरळमधील पलक्कड जिल्ह्यातील रहिवासी असलेल्या निमिषा प्रिया २००८ मध्ये नर्सिंगसाठी यमनला गेल्या होत्या. २०११ मध्ये त्यांचे टॉमी थॉमसशी लग्न झाले आणि त्यांना एक मुलगीही आहे. २०१४ मध्ये यमनमध्ये गृहकलह सुरू झाल्यावर टॉमी आणि त्यांची मुलगी भारतात परतले, परंतु निमिषा यमनमध्येच राहिली. २०१५ मध्ये, त्यांनी यमेनी नागरिक तलाल अब्दो महदी यांच्यासोबत सानामध्ये एक क्लिनिक सुरू केले. यमेनी कायद्यानुसार, परदेशी व्यक्तींना व्यवसाय सुरू करण्यासाठी स्थानिक भागीदाराची आवश्यकता असते.

निमिषाने आरोप केला की, तलालने तिचा पासपोर्ट जप्त केला, तिला शारीरिक आणि मानसिक त्रास दिला आणि क्लिनिकची कमाई हडप केली. २०१७ मध्ये, तिची कागदपत्रे परत मिळवण्यासाठी निमिषाने तलालला बेशुद्धीचे इंजेक्शन दिले, परंतु ओव्हरडोजमुळे त्याचा मृत्यू झाला. त्यानंतर, निमिषा आणि तिची सहकारी हनान यांनी मृतदेहाचे तुकडे करून पाण्याच्या टाकीत लपवले. निमिषाला यमन-सौदी सीमेवर अटक करण्यात आली आणि २०१८ मध्ये यमेनी न्यायालयाने तिला फाशीची शिक्षा सुनावली. २०२३ मध्ये तिची याचिका यमन सुप्रीम कोर्टाने फेटाळून लावली, आणि अलीकडेच यमनचे अध्यक्ष रशद अल-अलीमी यांनी शिक्षेला मंजुरी दिली होती.

ब्लड मनी: शेवटची आशा

यमनमध्ये शरिया कायद्यानुसार 'दियाह' किंवा ब्लड मनीची तरतूद आहे, ज्याद्वारे पीडित कुटुंब दोषीला माफ करू शकते. निमिषाचे कुटुंब आणि समर्थकांनी तलालच्या कुटुंबाशी चर्चा सुरू करण्यासाठी भारतीय दूतावासाद्वारे ४०,००० डॉलर दिले आहेत आणि १० लाख डॉलरची ऑफर दिली आहे. मात्र, तलालचे कुटुंब अद्याप ही रक्कम स्वीकारण्यास किंवा माफी देण्यास तयार नाही.

भारत सरकारची भूमिका आणि आव्हाने काय आहेत?

भारत सरकारने सर्वोच्च न्यायालयात सांगितले की, यमनमध्ये हुती बंडखोरांचे नियंत्रण आणि भारताशी औपचारिक राजनैतिक संबंधांचा अभाव यामुळे हस्तक्षेप करणे कठीण आहे. यमन २०१४ पासून गृहयुद्धाच्या स्थितीत आहे आणि हुती प्रशासनाला भारत मान्यता देत नाही. असे असूनही, भारत सरकार इराणमार्फत हुती नेत्यांशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करत आहे, कारण इराण हुतींना पाठिंबा देतो. इराणी अधिकाऱ्यांनी मानवतावादी आधारावर मदतीचे आश्वासन दिले आहे.

सर्वोच्च न्यायालयाने १४ जुलै २०२५ रोजी निमिषाच्या याचिकेवर सुनावणी केली, ज्यात केंद्र सरकारकडून राजनैतिक हस्तक्षेपाची मागणी करण्यात आली होती. मात्र, केंद्राने न्यायालयात सांगितले की, सर्व संभाव्य प्रयत्न केले गेले आहेत, परंतु यमनची परिस्थिती आणि आरोपांची गंभीरता यामुळे यश मिळाले नाही.

निमिषाची आई प्रेमा यमनमध्ये? ब्लड मनीसाठी निधी गोळा केला?

निमिषाची आई प्रेमा कुमारी गेल्या वर्षापासून यमनमध्ये आहेत आणि तलालच्या कुटुंबाकडून माफी मागण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यांचे पती टॉमी थॉमस आणि १२ वर्षीय मुलगी आर्थिक अडचणींना तोंड देत आहेत, कारण कुटुंबावर क्लिनिक सुरू करण्यासाठी घेतलेले ६० लाख रुपयांचे कर्ज आहे. 'सेव्ह निमिषा प्रिया इंटरनॅशनल ॲक्शन कौन्सिल' ब्लड मनीसाठी निधी गोळा करण्यात आणि चर्चेत सक्रिय आहे. केरळचे मुख्यमंत्री पी. विजयन यांनीही पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना हस्तक्षेप करण्याची विनंती करणारे पत्र लिहिले आहे.

पुढे काय मार्ग आहे?

यमनची जनजातीय रचना आणि हुती प्रशासनाची जटिल राजकीय परिस्थिती हे प्रकरण अधिक कठीण बनवत आहे. तज्ञांचे म्हणणे आहे की, ब्लड मनीद्वारे माफी हाच निमिषाला वाचवण्याचा शेवटचा मार्ग आहे. जर तलालचे कुटुंब माफी देण्यास तयार झाले, तर फाशीच्या शेवटच्या क्षणांमध्येही शिक्षा टाळता येऊ शकते.

निमिषाचे कुटुंब आणि समर्थकांचे म्हणणे आहे की, तिने आत्मसंरक्षणार्थ हे पाऊल उचलले होते आणि तिचा हेतू हत्या करण्याचा नव्हता. तिच्या गावातील लोकांनाही आश्चर्य वाटते की, निमिषासारखी शांत स्वभावाची महिला असा गुन्हा करू शकते. सध्या, सर्वांच्या नजरा तलालच्या कुटुंबाच्या प्रतिक्रियेवर आणि भारत सरकारच्या राजनैतिक प्रयत्नांवर खिळल्या आहेत.