भारताचा मुत्सद्दी मार्ग:रशिया-युक्रेन युद्धादरम्यान PM मोदींची पुतिन आणि झेलेन्स्की यांच्याशी भेट

राजकारणाच्या गुंतागुंतीच्या आणि अस्थिर जगात युक्रेन-रशिया यांच्यातील संघर्षाची पार्श्वभुमीवर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन आणि युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष व्होलोडिमिर झेलेन्स्की यांची भेट घेतली. या भेटींनी भारताला जागतिक स्तरावर महत्त्वाची भूमिका निभावणारा देश म्हणून स्थान दिले आहे.

जेव्हा बहुतेक जागतिक नेत्यांनी युक्रेनची बाजू घेतली आणि आक्रमकपणे रशियाची निंदा केली या अशा काळात भारताला महत्व प्राप्त झालं आहे. तेव्हा दोन्ही पक्षांसोबत मोदींची राजनैतिक प्रतिबद्धता भारताच्या ऐतिहासिक संबंध, सामरिक हितसंबंध आणि शांततेच्या वचनबद्धतेतत मूळ असलेल्या आंतरराष्ट्रीय संबंधांबद्दलचा सूक्ष्म दृष्टिकोन प्रतिबिंबित करतो.

मोदींच्या मुत्सद्देगिरीचे महत्त्व

रशिया आणि युक्रेनमधील युद्ध वाढत असताना, जागतिक समुदाय मोठ्या प्रमाणात वेगवेगळे झाले. अशावेळी पंतप्रधान मोदींच्या पुतिन आणि झेलेन्स्की यांच्या भेटी घेतल्या. तर दुसरीकडे अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील पाश्चात्य राष्ट्रांनी रशियावर कडक निर्बंध लादले आहेत आणि युक्रेनला भक्कम पाठिंबा दिला आहे. याउलट, भारताचा दृष्टीकोन स्पष्टपणे वेगळा आहे, ज्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे एक काळजीपूर्वक संतुलित कृती जी दोन्ही बाजूंनी समन्वय साधते.

भारतासाठी, पुतिन आणि झेलेन्स्की या दोघांची भेट म्हणजे केवळ राजनैतिक संकेतच नव्हे; हे संघर्षात संभाव्य मध्यस्थ म्हणून देशाच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकते. दोन्ही नेत्यांशी संवाद साधून, मोदींनी भारताचे अलिप्ततावादाचे दीर्घकालीन धोरण आणि संवाद आणि शांतता प्रस्थापित करण्याच्या वचनबद्धतेला बळकटी दिली आहे.

या निर्णयामुळे भारताला जागतिक स्थरावर मान तर मिळतच आहे पण जागतिक सुरक्षेसाठी महत्त्वाच्या असलेल्या प्रदेशात शांतता प्रयत्नांना हातभार लावण्यासाठी भारत प्रयत्नशील असल्याचे द्योतकही आहे.

रशिया आणि युनायटेड स्टेट्स यांच्याशी संबंध संतुलित करणे

भारताचे रशियाशी असलेले संबंध ऐतिहासिक आणि दृढ आहेत. शीतयुद्धादरम्यान, सोव्हिएत युनियन हा भारताचा सर्वात विश्वासार्ह मित्र देश होता, ज्याने लष्करी समर्थन आणि राजनैतिक पाठबळ दिले. आज, रशिया मुख्य भागीदार आहे, विशेषतः संरक्षण क्षेत्रात, भारत रशियन लष्करी उपकरणे आणि तंत्रज्ञानावर खूप अवलंबून आहे. त्याच बरोबर, भारताने अमेरिकेशी विशेषत: व्यापार, संरक्षण आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात मजबूत संबंध जोपासले आहेत.

भारताची धोरणात्मक स्वायतत्तता

ही दुहेरी प्रतिबद्धता भारताच्या धोरणात्मक स्वायत्ततेचा पुरावा आहे, ज्यामुळे ते बाह्य दबावांना बळी न पडता जटिल आंतरराष्ट्रीय गतिमानतेमध्ये वाटाघाटी करू शकते. युक्रेन संघर्षावर वेगवेगळी भूमिका असूनही रशिया आणि अमेरिका या दोन्ही देशांशी संबंध राखण्याची आणि मजबूत करण्याची पंतप्रधान मोदींची क्षमता ही एक उल्लेखनीय राजनैतिक कामगिरी आहे.

रशियाकडून कच्च्या तेलाची खरेदी सुरू असतानाच भारताने अमेरिकेसोबत संरक्षण आणि आर्थिक भागीदारीही वाढवली आहे. या समतोल कृतीने भारताच्या धोरणात्मक हितसंबंधांचे केवळ रक्षण केले नाही तर बहुध्रुवीय जगात स्वतंत्रपणे कार्य करण्याची क्षमताही दाखवली आहे.

युरेशिया आणि युरोपमधील प्रादेशिक राजकीय परिणाम

रशिया आणि युक्रेन या दोन्ही देशांसोबत भारताच्या संलग्नतेचा व्यापक युरेशियन आणि युरोपीय प्रदेशांवर महत्त्वपूर्ण परिणाम आहे. युरेशियामध्ये, जिथे रशियाची प्रमुख भूमिका आहे, भारताची तटस्थ भूमिका ही निश्चित करते की, ते प्रादेशिक सुरक्षा संवादांमध्ये एक महत्वपूर्ण देश राहील. या प्रदेशाचे धोरणात्मक महत्त्व आणि प्रमुख जागतिक देशांत सुरू असलेले सत्तासंघर्ष लक्षात घेता हे महत्त्वाचे आहे.

युरोपमध्ये, मोदींचे युक्रेनपर्यंत पोहोचणे हे भारताच्या प्रादेशिक अखंडतेला आणि सार्वभौमत्वाला पाठिंबा दर्शविते, व्यापक आंतरराष्ट्रीय नियमांशी अधोरेखित होते. त्याच वेळी, रशियाशी संलग्न राहूनही भारत संघर्ष सोडवण्यासाठी संवाद आणि मुत्सद्देगिरीचे महत्त्व अधोरेखित करतो. हा दुहेरी दृष्टीकोन महान शक्तींच्या प्रतिस्पर्ध्यांच्या विरोधी संघर्षात अडकलेल्या इतर राष्ट्रांसाठी एक मॉडेल (प्रतिमान) म्हणून काम करू शकतो, ज्यामध्ये सहभागी सर्व पक्षांशी संवादाचे खुले माध्यम राखण्याचे फायदे ठळकरित्या केले जाऊ शकतात.

भारताच्या दृष्टिकोनातून..

पंतप्रधान मोदींच्या नेतृत्वाखालील भारताच्या मुत्सद्दी धोरणातून जगाला मौल्यवान धडे मिळू शकतात. प्रथम, आंतरराष्ट्रीय संबंधांमध्ये धोरणात्मक स्वायत्तता राखण्याचे महत्त्व, जे जागतिक शांतता प्रयत्नांमध्ये योगदान देताना राष्ट्राला स्वतःचे हित जोपासण्यास अनुमती देते. दुसरे म्हणजे, भारताची अहिंसा आणि संवादाची वचनबद्धता, तिची सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक नीतीमध्ये खोलवर रुजलेली तत्त्वे, संघर्ष सोडवण्याचा पर्यायी दृष्टिकोन देतात जो संघर्षापेक्षा मुत्सद्देगिरीला प्राधान्य देतो.

मोदींचे दोन्ही देशांकडून अभूतपूर्व स्वागत

रशिया आणि युक्रेन या दोन्ही देशांत पंतप्रधान मोदींचे स्वागत अभूतपूर्व केले आहे, विशेषत: सध्याचे उभय देशांतील राजकीय वातावरण पाहता या दोन्ही राष्ट्रांना भारताच्या नेतृत्वाबद्दल असलेला आदर आणि विश्वास आणि विरोधी पक्षांमधील संवादक म्हणून काम करण्याची क्षमता प्रतिबिंबित करते. हे स्वागत मोदींच्या मुत्सद्दी कौशल्याचा दाखलाच नाही तर जागतिक स्तरावर भारताच्या वाढत्या प्रभावाचाही आहे.

अहिंसेसाठी भारताची वचनबद्धता

भारताच्या परराष्ट्र धोरणाच्या केंद्रस्थानी अहिंसेची बांधिलकी आहे, हे तत्त्व महात्मा गांधींनी दिलेले आहे. रशिया आणि युक्रेन या दोन्ही देशांशी संवाद साधताना, पीएम मोदी या तत्त्वावर खरे राहिले आहेत, त्यांनी शांतता आणि संवाद हाच संघर्षाचा एकमेव व्यवहार्य उपाय आहे. भारताचे राजनैतिक प्रयत्न, अहिंसेसाठी खोलवर बसलेल्या वचनबद्धतेने आधारलेले, संघर्षामुळे धगधगत्या जगात आशेचा किरण देतात.

English summary

PM Modi a bridge of dialogue between Ukraine and Russia