मृत्यूनंतर कोणता अवयव प्रथम निकामी होतो? जाणून घ्या अवयव बंद पडण्याचा धक्कादायक क्रम!

which organ stops first after death : मृत्यू ही एक अशी प्रक्रिया आहे जी एका क्षणात घडत नाही. वैद्यकीय शास्त्राच्या दृष्टीने, जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचे हृदय धडधडणे थांबवते, तेव्हा शरीर एकाच वेळी पूर्णपणे 'बंद' होत नाही. त्याऐवजी, शरीरातील विविध अवयव त्यांच्या ऑक्सिजनच्या गरजेनुसार आणि रचनेनुसार वेगवेगळ्या वेळी काम करणे थांबवतात. मृत्यूनंतर शरीरात नेमके काय घडते आणि कोणता अवयव किती काळ जिवंत राहतो, याचा हा सविस्तर आढावा.

(Photo Credit: AI Image)

सर्वात आधी कोणाचा निरोप? - मेंदू

जेव्हा हृदयाचे ठोके थांबतात, तेव्हा संपूर्ण शरीराचा रक्तपुरवठा आणि पर्यायाने ऑक्सिजन पुरवठा खंडित होतो. शरीरातील सर्व अवयवांमध्ये मेंदू हा सर्वात संवेदनशील अवयव आहे. मेंदूला सतत आणि भरपूर ऑक्सिजनची गरज असते.

वेळ : हृदय थांबल्यानंतर अवघ्या ४ ते ७ मिनिटांत मेंदूच्या पेशी मरण्यास सुरुवात होते.

ब्रेन डेथ : एकदा का मेंदूने काम करणे कायमचे थांबवले की, त्याला वैद्यकीय परिभाषेत 'ब्रेन डेथ' म्हणतात. हेच मृत्यूचे अंतिम आणि निश्चित लक्षण मानले जाते.

हृदय आणि फुफ्फुसे (Heart and Lungs)

नैसर्गिक मृत्यूच्या वेळी श्वास थांबला की हृदयही थांबते. हृदय थांबताच फुफ्फुसांचे कार्यही आपोआप बंद होते. मात्र, आधुनिक वैद्यकीय तंत्रज्ञानामुळे रुग्णालयात व्हेंटिलेटरच्या सहाय्याने या अवयवांना काही काळ कृत्रिमरीत्या जिवंत ठेवता येते.

प्रत्यारोपण क्षमता : जर हे अवयव योग्य रितीने जतन केले, तर मृत्यूनंतर ४ ते ६ तासांपर्यंत ते प्रत्यारोपणासाठी वापरता येऊ शकतात.

यकृत आणि पचनसंस्था (Liver and Intestines)

यकृत, स्वादुपिंड (Pancreas) आणि आतडे हे अवयव शरीरातील एन्झाइम्स आणि ऊर्जेवर अवलंबून असतात. रक्ताभिसरण थांबल्यानंतर या अवयवांमध्ये वेगाने बिघाड सुरू होतो.

वेळ : साधारणपणे ८ ते १८ तासांच्या आत हे अवयव पूर्णपणे निकामी होतात. जर हे अवयव ताबडतोब कमी तापमानात (Cold Storage) ठेवले, तरच ते मर्यादित काळासाठी प्रत्यारोपणासाठी उपयुक्त ठरतात.

सर्वात टिकाऊ अवयव : मूत्रपिंड आणि डोळे

काही अवयव मृत्यूनंतरही आश्चर्यकारकपणे दीर्घकाळ तग धरू शकतात.

मूत्रपिंड (Kidney): हा शरीरातील अत्यंत टिकाऊ अवयव मानला जातो. मृत्यूनंतर योग्य प्रक्रिया करून मूत्रपिंड २४ ते ३६ तासांपर्यंत प्रत्यारोपणासाठी सक्षम राहू शकते.

डोळे (Cornea) : डोळ्याचा बाह्य थर म्हणजेच 'कॉर्निया' याला जगण्यासाठी अत्यंत कमी ऑक्सिजन लागतो. त्यामुळे मृत्यूनंतर सुमारे १४ दिवसांपर्यंत तो दान करण्यासाठी सुरक्षित मानला जाऊ शकतो.

त्वचा आणि हाडे (Skin and Bones)

त्वचा आणि हाडांच्या ऊती शरीरात सर्वात शेवटी निकामी होतात. योग्य संरक्षणासह त्वचेचे कलम आणि हाडांच्या ऊती अनेक दिवस किंवा वर्षांनंतरही वापरल्या जाऊ शकतात. म्हणूनच अस्थिदान आणि त्वचादान हे मृत्यूच्या बराच वेळानंतरही शक्य असते.