गणेशोत्सव आणि हरितालिका एकाच दिवशी? आधी कोणती पूजा करावी, जाणून घ्या

Updated: Friday, September 11, 2026, 10:51 [IST]

भाद्रपद महिन्याची सुरवात झाली की, महाराष्ट्रात सणांची एक मोठी पर्वणी सुरू होते. यंदाचे वर्ष म्हणजेच २०२६ हे सर्व गणेशभक्तांसाठी आणि महिलांसाठी विशेष महत्त्वाचे ठरणार आहे. या वर्षी हरितालिका तृतीया आणि श्रीगणेश चतुर्थी हे दोन महत्त्वाचे सण एकाच दिवशी आले आहेत. हा दुर्मिळ आणि शुभ संयोग तब्बल १७ वर्षांनंतर जुळून आला आहे.

सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६ रोजी एकाच दिवशी हरितालिका पूजन आणि लाडक्या गणपती बाप्पाची स्थापना केली जाणार आहे. यामुळे अनेक कुटुंबियांमध्ये आणि विशेषतः महिलांमध्ये संभ्रम निर्माण झाला आहे. दोन्ही महत्त्वाच्या पूजा एकाच दिवशी कशा कराव्यात, उपवास कसा करावा आणि पूजेचा नेमका क्रम कसा असावा, असे अनेक प्रश्न उपस्थित होत आहेत.

या संदर्भात महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध पंचांगकर्ते आणि खगोल अभ्यासक दा. कृ. सोमण आणि पंचांगकर्ते मोहन दाते यांनी अत्यंत महत्त्वाची तसेच शास्त्रोक्त माहिती दिली आहे. हा योग कसा जुळून आला आणि दोन्ही पूजा घरोघरी कशा पद्धतीने कराव्यात, याविषयी त्यांनी सविस्तर मार्गदर्शन केले आहे. यामुळे भाविकांमधील संभ्रम पूर्णपणे दूर होण्यास मदत होईल.

सोमवारी दोन्ही सण एकाच दिवशी येण्याचे कारण काय?

पंचांगानुसार, भाद्रपद शुक्ल तृतीया तिथी १३ सप्टेंबर २०२६ रोजी सकाळी ७ वाजून ८ मिनिटांनी सुरू होणार आहे. तिची समाप्ती १४ सप्टेंबर रोजी सकाळी ७ वाजून ६ मिनिटांनी होईल. हिंदू शास्त्रानुसार, हरितालिका व्रतासाठी सूर्योदयव्यापिनी तृतीया आवश्यक असते. सोमवार, १४ सप्टेंबर रोजी सूर्योदयाच्या वेळी तृतीया तिथी असल्याने त्या दिवशी हरितालिका पूजन केले जाईल.

दुसरीकडे, श्रीगणेश स्थापनेसाठी चतुर्थी तिथी मध्यान्हकालव्यापिनी असावी लागते. १४ सप्टेंबर रोजी सकाळी ७ वाजून ६ मिनिटांनंतर चतुर्थी तिथी सुरू होत आहे. हा काळ दुपारच्या मध्यान्ह वेळेत येत असल्यामुळे याच दिवशी पार्थिव श्रीगणेशमूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाईल. अशा प्रकारे सूर्योदयकाली तृतीया आणि मध्यान्ही चतुर्थी असल्याने हे दोन्ही सण १४ सप्टेंबरला साजरे होणार आहेत.

यापूर्वी सन २०००, २००६ आणि २००९ मध्ये हरितालिका आणि गणेश चतुर्थी एकाच दिवशी आल्या होत्या. आता प्रदीर्घ काळानंतर म्हणजेच १७ वर्षांनंतर पुन्हा हा योग आला आहे. यानंतर थेट २०३२ मध्ये हा दुर्मिळ योग पुन्हा पाहायला मिळेल, असे पंचांगकर्त्यांनी स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे या विशेष योगाचे धार्मिक महत्त्व आणखीनच वाढले आहे.

हरितालिका की गणपती? कोणती पूजा अगोदर करावी?

अनेक महिलांच्या आणि कुटुंबियांच्या मनात सध्या हाच प्रश्न निर्माण झाला आहे की, सोमवारी सकाळी नेमकी कोणती पूजा अगोदर करावी? यावर शास्त्र आणि पंचांगकर्त्यांनी अत्यंत सोपा मार्ग सांगितला आहे. हरितालिका आणि श्रीगणेश चतुर्थी ही दोन्ही संपूर्णपणे स्वतंत्र आणि भिन्न व्रते आहेत. दोन्ही पूजेचे कर्ते देखील वेगळे असू शकतात. हरितालिका हे महिलांचे वैयक्तिक व्रत आहे, तर गणेश स्थापना हा संपूर्ण कुटुंबाचा धार्मिक उत्सव आहे. त्यामुळे घरामध्ये कोणतीही पूजा आधी किंवा नंतर केली तरी चालू शकते, असा कोणताही कडक नियम शास्त्रामध्ये नाही.

व्यावहारिक आणि सोयीस्कर दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, सकाळी लवकर उठून स्नान करून सर्वप्रथम हरितालिका पूजन करावे, असा सल्ला दिला जातो. घरामध्ये सुवासिनींनी सकाळी हरितालिकेची स्थापना आणि पूजा पूर्ण केल्यानंतर, गणेश स्थापनेच्या मुख्य मुहूर्तावर गणपती बाप्पाची प्राणप्रतिष्ठा व पूजा सामूहिकपणे करता येऊ शकते. यामुळे दोन्ही पूजा अत्यंत शांततेत, सोयीस्कररीत्या आणि आनंदाने पार पडतील.

अनेकांच्या मनात अशी भीती आहे की, सकाळी ७ वाजून ६ मिनिटांनी तृतीया संपणार असल्याने त्यापूर्वीच हरितालिका पूजा करावी लागेल. परंतु, पंचांगकर्ते मोहन दाते यांनी स्पष्ट केले आहे की अशी घाई करण्याची अजिबात गरज नाही. सोमवारी ब्राह्ममुहूर्तापासून ते थेट मध्यान्ह काळापर्यंत म्हणजेच दुपारी १ वाजून ४८ मिनिटांपर्यंत कधीही हरितालिका पूजन करता येईल.

बाप्पाच्या आगमनाची लगबग घरभर असते, त्यामुळे वेळेचे योग्य नियोजन करणे गरजेचे आहे. सकाळी ७ वाजून ६ मिनिटांनंतर कधीही गणपती बाप्पाची प्राणप्रतिष्ठा करता येईल. कारण त्यानंतर चतुर्थी तिथी सुरू झालेली असेल. दोन्ही पूजा करताना मनामध्ये कोणताही संकोच किंवा भीती न बाळगता भक्तीभावाने सेवा करणे अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते.

गणपती स्थापना आणि हरितालिका पूजनाचा शुभ मुहूर्त

सोमवार, १४ सप्टेंबर रोजी गणपती बाप्पाच्या आणि हरितालिकेच्या पूजेसाठी खूप मोठा आणि चांगला वेळ उपलब्ध आहे. घरगुती गणपतीची प्राणप्रतिष्ठा करण्यासाठी नेहमी मध्यान्ह काळाला अधिक प्राधान्य दिले जाते. मात्र, इतर वेळेतही पूजा केली तरी चालते. भाविकांना आपल्या सोयीनुसार पूजेचे योग्य नियोजन करता यावे, यासाठी शुभ मुहूर्त अत्यंत सोपे आणि स्पष्ट आहेत.

पूजा किंवा सण	१४ सप्टेंबर २०२६ रोजी उपलब्ध शुभ मुहूर्त
घरगुती गणेशमूर्ती प्राणप्रतिष्ठा व पूजन योग्य वेळ	पहाटे ४ वाजून ५० मिनिटांपासून ते दुपारी १ वाजून ५१ मिनिटांपर्यंत
गणेश स्थापनेचा मुख्य मध्यान्ह काळ मुहूर्त	सकाळी ११ वाजून २ मिनिटांपासून ते दुपारी १ वाजून ३१ मिनिटांपर्यंत
हरितालिका तृतीया पूजन आणि स्थापना मुहूर्त	सूर्योदयापासून (सकाळी ६ वाजून २२ मिनिटांनंतर) मध्यान्ह काळापर्यंत कधीही

हा मुहूर्त पाहता घरातील प्रत्येक सुवासिनीला आणि कुटुंबाला दोन्ही पूजा व्यवस्थित करणे सहज शक्य आहे. सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांसाठी गणेशमूर्तीची स्थापना माध्यान्ह काळानंतर किंवा त्यांच्या सोयीनुसार संध्याकाळी देखील करता येऊ शकते. मात्र, घरगुती गणपतीची स्थापना दुपारी १ वाजून ५१ मिनिटांपूर्वी पूर्ण करणे अधिक श्रेयस्कर राहील, असा सल्ला ज्योतिषांनी दिला आहे.

हरितालिका व्रताचे महत्त्व आणि पूजा पद्धत

हरितालिका हे व्रत अखंड सौभाग्य आणि मनासारखा वर मिळण्यासाठी केले जाते. माता पार्वतीने भगवान शंकराला पती म्हणून मिळवण्यासाठी महादेवांची अतीव कष्टाने तपस्या केली होती. तिने घनदाट जंगलात वाळूचे शिवलिंग बनवून त्याची पूजा केली होती. तिच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन शंकराने तिचा स्वीकार केला होता. या पवित्र कथेचे स्मरण म्हणून हे व्रत केले जाते.

पूजेच्या दिवशी नदीतील वाळू आणून महादेव व माता पार्वती यांच्या प्रतीकात्मक मूर्ती किंवा शिवलिंग तयार केले जाते. त्यानंतर त्यांना सुबक पाटावर स्थापन करून त्यांची बेल, पत्री, फुले आणि विविध फळे वाहून पूजा केली जाते. या पूजेमध्ये हरितालिकेची पौराणिक कहाणी कथेच्या स्वरूपात श्रद्धेने वाचली जाते आणि पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी सुवासिनी प्रार्थना करतात.

महिला व तरुणी या दिवशी संपूर्ण दिवसभर कडक उपवास करतात. अनेक ठिकाणी पाणी न घेता कडक निर्जला उपवास करण्याची परंपरा आहे. ज्या महिलांना तब्येतीमुळे निर्जला उपवास करणे शक्य नसेल, त्यांनी फलाहार किंवा साबुदाण्याची खिचडी खाऊन व्रत केले तरी चालते. मनोभावे केलेली भक्ती देवापर्यंत पोहोचते, त्यामुळे स्वतःचा छळ न करता सोयीनुसार उपवास करावा.

हरितालिका उपवास आणि पारण करण्याचे शास्त्रोक्त नियम

यंदा हरितालिका आणि गणेश चतुर्थी एकाच दिवशी आल्याने उपवास कधी ठेवावा आणि कधी सोडावा, यावरून महिलांमध्ये संभ्रम निर्माण झाला आहे. हरितालिकेचा उपवास सोमवार, १४ सप्टेंबर रोजी दिवसभर करायचा आहे. नियमानुसार, या व्रताचा उपवास दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच मंगळवार, १५ सप्टेंबर रोजी सकाळी सोडणे अपेक्षित आहे. विसर्जनानंतर उपवास सोडणे म्हणजेच पारण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

मंगळवारी सकाळी हरितालिकेची उत्तरपूजा करून मूर्तीचे विसर्जन केले जाते. त्यानंतरच उपवास सोडला जातो. परंतु, अनेक घरांमध्ये १५ सप्टेंबर रोजी ऋषिपंचमीचा उपवास करण्याची देखील जुनी परंपरा आहे. अशा वेळी एकाच दिवशी उपवास सोडणे आणि त्याच दिवशी दुसरा उपवास धरणे यावरून संभ्रम निर्माण होतो. यावरही पंचांगकर्त्यांनी सोपा आणि शास्त्राला संमत असणारा मार्ग दर्शवला आहे.

पंचांगकर्ते मोहन दाते यांच्या मार्गदर्शनानुसार, ज्या महिलांना ऋषिपंचमीचा देखील उपवास करायचा आहे, त्यांनी १५ सप्टेंबरच्या सकाळी हरितालिकेची उत्तरपूजा आणि विसर्जन करावे. त्यानंतर भाताच्या एका घासाचा वास घेऊन किंवा छोटा प्रसाद खाऊन हरितालिकेचा उपवास सोडावा. यामुळे हरितालिकेच्या व्रताची सांगता होईल आणि नेहमीप्रमाणे ऋषिपंचमीचा उपवास सुरू ठेवता येईल.

दोन्ही पूजांच्या सामुग्रीचे नियोजन कसे करावे?

एकाच दिवशी दोन मोठ्या पूजा असल्यामुळे घरामध्ये पूजा साहित्याची मोठ्या प्रमाणावर धावपळ होऊ शकते. त्याकरिता दोन्ही पूजांसाठी लागणाऱ्या वस्तूंची यादी आधीच काळजीपूर्वक तयार करून ठेवावी. हरितालिका पूजेसाठी नदीची किंवा शाडूची शुद्ध वाळू, बेलपत्र, विड्याची पाने, फुले, पाच प्रकारची फळे, सुवासिक धूप आणि कापसाची वस्त्रे यांची तयारी आधीच करून ठेवावी.

तसेच, गणपती स्थापनेसाठी लागणारी पूजेची ताटे, दुर्वा, लाल जास्वंदाची फुले, मोदक किंवा पेढ्यांचा नैवेद्य, पंचामृत, हळद-कुंकू, अक्षता आणि समईची तयारी करून ठेवावी. दोन्ही पूजांच्या साहित्याची विभागणी आधीच वेगवेगळ्या ताटात केल्यास वेळेवर सुसूत्रता राहील. यामुळे घरातील वातावरण धार्मिक आणि अत्यंत प्रसन्न राहण्यास नक्कीच मदत होईल.

यंदाचा हा सणांचा दुहेरी संगम गणेशभक्तांसाठी आणि महिलांसाठी एक विलक्षण दुहेरी पर्वणी घेऊन आला आहे. योग्य नियोजन, मुहूर्ताची जाण आणि मनात शुद्ध भाव ठेवून दोन्ही पूजा मनोभावे केल्यास घरामध्ये सुख, समृद्धी आणि आनंदाचे वातावरण निर्माण होईल. पंचांगकर्त्यांच्या या मोलाच्या शास्त्रोक्त मार्गदर्शनामुळे यंदाचा उत्सव सर्वांसाठी अधिक ज्ञानवर्धक आणि उत्साहाचा ठरेल.