वाळवंटातून जागतिक पर्यटनाचे केंद्र : अबू धाबीच्या विकासातून भारताने काय शिकावे?
अबू धाबीने तेलसंपत्तीच्या जोरावर पर्यटन आणि आर्थिक विकासाचा नवा आदर्श कसा निर्माण केला? वाळवंटातून जागतिक केंद्र बनलेल्या अबू धाबीच्या यशोगाथेतून भारताने, विशेषतः महाराष्ट्राने, पर्यटन विकासाचे कोणते महत्त्वाचे धडे घ्यावेत? एकात्मिक नियोजन आणि दूरदृष्टीचे महत्त्व या लेखात सविस्तरपणे मांडले आहे.
वाळवंटातून जागतिक पर्यटनाचे केंद्र : अबू धाबीच्या विकासातून भारताने काय शिकावे?

पर्यटन, गुंतवणूक आणि दूरदृष्टीच्या बळावर आर्थिक परिवर्तनाचा नवा आदर्श
लेखक : अशोक ठोंबरे
न्यू दिल्ली: एखाद्या देशाची खरी संपत्ती केवळ त्याच्या भूमिगत नैसर्गिक साधनसंपत्तीत नसते, तर त्या संपत्तीचे रूपांतर भावी पिढ्यांच्या समृद्धीत करण्याच्या दूरदृष्टीत असते. संयुक्त अरब अमिरातीतील अबू धाबी हे या विचाराचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण आहे. तेलसंपत्तीच्या बळावर आर्थिक प्रगती साधलेल्या या प्रदेशाने आता पर्यटन, पायाभूत सुविधा, आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूक, तंत्रज्ञान आणि सेवा क्षेत्राच्या माध्यमातून विकासाची नवी दिशा स्वीकारली आहे.
नुकत्याच झालेल्या अबू धाबी दौऱ्यात यास आयलंडवरील फेरारी वर्ल्ड, वॉर्नर ब्रदर्स वर्ल्ड आणि परिसरातील पर्यटन सुविधांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेण्याची संधी मिळाली. या भेटीकडे केवळ पर्यटन म्हणून पाहण्यापेक्षा एका वेगाने विकसित होणाऱ्या अर्थव्यवस्थेचा अभ्यास म्हणून पाहणे अधिक महत्त्वाचे वाटले.
पर्यटन म्हणजे केवळ विरंगुळा नव्हे, आर्थिक विकासाचे इंजिन
जगातील अनेक देश पर्यटनाकडे परकीय चलन मिळविण्याचे साधन म्हणून पाहतात. मात्र अबू धाबीने पर्यटनाला व्यापक आर्थिक व्यवस्थेचा भाग बनविले आहे. येथे पर्यटनस्थळांच्या निर्मितीबरोबरच विमानतळ, महामार्ग, आलिशान हॉटेल्स, शॉपिंग मॉल्स, मनोरंजन केंद्रे आणि आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या सेवांचा नियोजनबद्ध विकास करण्यात आला आहे.
पर्यटक एखाद्या शहरात येतो तेव्हा तो केवळ हॉटेल किंवा पर्यटनस्थळावर खर्च करत नाही. त्याच्या खर्चातून वाहतूक, खाद्यव्यवसाय, किरकोळ व्यापार, मनोरंजन, बांधकाम आणि सेवा क्षेत्राला चालना मिळते. पर्यटनातील प्रत्येक गुंतवणूक अर्थव्यवस्थेतील अनेक घटकांना जोडणारी ठरते.
अबू धाबीच्या विकासाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे पर्यटन आणि आर्थिक नियोजन यांच्यातील समन्वय. पर्यटनाला स्वतंत्र उपक्रम न मानता रोजगारनिर्मिती, गुंतवणूक आणि आंतरराष्ट्रीय प्रतिमा उंचावण्याच्या दीर्घकालीन धोरणाचा भाग बनविण्यात आले आहे.
यास आयलंड : एकात्मिक पर्यटन विकासाचा आदर्श
अबू धाबीमधील यास आयलंड हे नियोजनबद्ध पर्यटन विकासाचे उल्लेखनीय उदाहरण आहे. फेरारी वर्ल्ड, वॉर्नर ब्रदर्स वर्ल्ड, यास वॉटरवर्ल्ड, यास मॉल, आलिशान हॉटेल्स आणि यास मरीना सर्किट यांसारखी आकर्षणे एका व्यापक पर्यटन परिसंस्थेत विकसित करण्यात आली आहेत.
फेरारी वर्ल्डमध्ये जागतिक मोटार उद्योगातील प्रतिष्ठित ब्रँडचे मनोरंजनाच्या अनुभवात रूपांतर झालेले दिसते. वॉर्नर ब्रदर्स वर्ल्डमध्ये चित्रपट आणि लोकप्रिय पात्रांच्या माध्यमातून कुटुंबकेंद्रित पर्यटनाची संकल्पना प्रत्यक्षात उतरलेली आहे.
या दोन्ही ठिकाणी भेट देताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली. येथे केवळ आकर्षक इमारती किंवा मनोरंजनाच्या सुविधा उभारलेल्या नाहीत, तर पर्यटकांचा संपूर्ण अनुभव विचारात घेऊन नियोजन केलेले आहे. प्रवेशव्यवस्था, स्वच्छता, सुरक्षितता, माहितीची उपलब्धता आणि विविध वयोगटांसाठीच्या सुविधा यांना महत्त्व दिले जाते.
एका पर्यटनस्थळाला भेट देण्यासाठी आलेला पर्यटक आसपासच्या इतर आकर्षणांनाही भेट देऊ शकतो. त्यामुळे त्याचा मुक्काम वाढतो आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला अधिक लाभ मिळतो. हीच एकात्मिक पर्यटन विकासाची खरी ताकद आहे.
जागतिक ब्रँड्स आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था
अबू धाबीने पर्यटन विकासासाठी जागतिक ब्रँड्सशी सहकार्य करण्याचा मार्ग स्वीकारला आहे. फेरारी आणि वॉर्नर ब्रदर्ससारखी नावे जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करण्याची क्षमता बाळगतात.
परंतु या मॉडेलचे यश केवळ मोठ्या ब्रँड्समध्ये नाही. अशा प्रकल्पांसाठी आवश्यक असणारे कुशल मनुष्यबळ, हॉटेल व्यवस्थापन, अभियांत्रिकी, तंत्रज्ञान, वाहतूक आणि इतर पूरक सेवा यांमुळे आर्थिक संधींची साखळी निर्माण होते.
जागतिक ब्रँड, स्थानिक पायाभूत सुविधा आणि प्रभावी व्यवस्थापन यांचा योग्य संगम साधल्यास एखादा प्रदेश आंतरराष्ट्रीय पर्यटन नकाशावर महत्त्वाचे स्थान निर्माण करू शकतो.
भारतासाठी विकासाचे महत्त्वाचे धडे
भारताकडे अबू धाबीपेक्षाही अधिक वैविध्यपूर्ण पर्यटनसंपदा आहे. हिमालयापासून समुद्रकिनाऱ्यांपर्यंत, ऐतिहासिक किल्ल्यांपासून प्राचीन मंदिरांपर्यंत आणि वन्यजीव पर्यटनापासून सांस्कृतिक उत्सवांपर्यंत असंख्य संधी उपलब्ध आहेत.
मात्र पर्यटनस्थळांची संख्या आणि त्यांच्यापासून निर्माण होणारे आर्थिक मूल्य या दोन वेगळ्या बाबी आहेत.
भारतातील अनेक पर्यटनस्थळांना वाहतूक, स्वच्छता, पर्यटकांसाठी माहिती, दर्जेदार निवासव्यवस्था आणि प्रशिक्षित मनुष्यबळ यांसारख्या बाबतीत अजूनही सुधारणा आवश्यक आहेत. केवळ पर्यटकांची संख्या वाढविण्याऐवजी त्यांचा मुक्काम, खर्च, समाधान आणि पुन्हा भेट देण्याची शक्यता वाढविण्यावर भर दिला पाहिजे.
भारताने पर्यटन विकासासाठी एकात्मिक प्रादेशिक मॉडेल स्वीकारण्याची गरज आहे. एखाद्या पर्यटनस्थळाचा स्वतंत्र विकास करण्याऐवजी आसपासची ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक आणि नैसर्गिक आकर्षणे जोडून संपूर्ण पर्यटन परिपथ विकसित केला पाहिजे.
महाराष्ट्रासाठी विशेष संधी
महाराष्ट्राला जागतिक पर्यटन केंद्र बनण्याची मोठी संधी आहे. अजिंठा-वेरूळ लेणी, छत्रपती शिवाजी महाराजांचे गड-किल्ले, कोकण किनारपट्टी, सह्याद्री पर्वतरांगा, शिर्डी, पंढरपूर आणि विविध सांस्कृतिक परंपरा ही राज्याची अमूल्य संपत्ती आहे.
उदाहरणार्थ, छत्रपती संभाजीनगर परिसरात अजिंठा-वेरूळ, दौलताबाद, बीबी का मकबरा आणि इतर ऐतिहासिक स्थळांना जोडणारा जागतिक दर्जाचा पर्यटन परिपथ अधिक विकसित करता येईल. कोकणात समुद्रपर्यटन, जलक्रीडा, स्थानिक खाद्यसंस्कृती आणि पर्यावरणपूरक निवासव्यवस्था यांचा समन्वय साधता येईल.
यासाठी शासनाने पायाभूत सुविधा आणि धोरणात्मक पाठबळ द्यावे, तर खासगी क्षेत्राने गुंतवणूक, नवकल्पना आणि व्यवस्थापनक्षमता उपलब्ध करून द्यावी. स्थानिक उद्योजक, युवक, महिला बचतगट आणि ग्रामीण समुदायांना या विकासात सहभागी करून घेणे तितकेच आवश्यक आहे.
पर्यटनाचा विकास केवळ मोठ्या शहरांपुरता मर्यादित राहू नये. ग्रामीण आणि तुलनेने मागास भागांतही रोजगारनिर्मितीचे प्रभावी माध्यम म्हणून पर्यटनाचा उपयोग झाला पाहिजे.
दूरदृष्टी, सातत्य आणि अंमलबजावणी
अबू धाबीच्या अनुभवातून समोर येणारा सर्वांत महत्त्वाचा धडा म्हणजे दीर्घकालीन नियोजन आणि त्याची सातत्यपूर्ण अंमलबजावणी. मोठे प्रकल्प केवळ घोषणांमुळे यशस्वी होत नाहीत. त्यासाठी स्पष्ट उद्दिष्टे, गुंतवणुकीचे योग्य नियोजन, प्रशासकीय समन्वय आणि गुणवत्तेचा सातत्यपूर्ण आग्रह आवश्यक असतो.
भारतात पर्यटन विकासासाठी केंद्र सरकार, राज्य सरकार, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि खासगी उद्योग यांच्यात अधिक प्रभावी समन्वय निर्माण करण्याची गरज आहे. पर्यावरणाचे संरक्षण, स्थानिक संस्कृतीचा सन्मान आणि विकासाचे लाभ सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचणे यांनाही तितकेच प्राधान्य मिळाले पाहिजे.
अबू धाबीचे मॉडेल भारतात जसेच्या तसे राबविणे शक्य किंवा आवश्यक नाही. दोन्ही देशांची लोकसंख्या, प्रशासकीय व्यवस्था, भौगोलिक परिस्थिती आणि आर्थिक गरजा वेगळ्या आहेत. मात्र त्यामागील नियोजनाची शिस्त, गुंतवणुकीबाबतची स्पष्टता आणि पर्यटककेंद्रित दृष्टिकोन निश्चितच अनुकरणीय आहेत.
निष्कर्ष : पर्यटनातून समृद्धीकडे
अबू धाबीच्या दौऱ्याने एक महत्त्वाची जाणीव अधिक दृढ केली. जागतिक दर्जाचे पर्यटन निर्माण करण्यासाठी केवळ नैसर्गिक सौंदर्य किंवा ऐतिहासिक वारसा पुरेसा नसतो; त्यासाठी कल्पक नेतृत्व, आधुनिक पायाभूत सुविधा, प्रभावी व्यवस्थापन आणि भविष्याचा वेध घेणारी विकासदृष्टी आवश्यक असते.
भारताकडे पर्यटनाच्या बाबतीत प्रचंड क्षमता आहे. आता गरज आहे ती या क्षमतेचे नियोजनबद्ध आर्थिक संधींमध्ये रूपांतर करण्याची.
पर्यटन हे केवळ जग पाहण्याचे माध्यम नसून, स्वतःच्या देशाचे भविष्य घडविण्याचेही प्रभावी साधन आहे.
अबू धाबीच्या विकासातून भारताने हाच सर्वांत महत्त्वाचा धडा घ्यायला हवा.
अशोक ठोंबरे
न्यू दिल्ली


Click it and Unblock the Notifications
