गणपती बाप्पाची मूर्ती घरी आणताना चेहरा का झाकतात? जाणून घ्या 'या' परंपरेमागचं कारण
गणेशोत्सवाच्या मंगलमयी काळात 'गणपती बाप्पा मोरया' या जयघोषात लाडक्या बाप्पाची मूर्ती घरी आणण्याची संपूर्ण महाराष्ट्रात लगबग सुरू होते. बाजारातून किंवा मूर्तिकाराच्या कारखान्यातून नवीन मूर्ती घरी आणताना आपण नेहमी पाहतो की, बाप्पाची मूर्ती कापडाने किंवा रुमालाने झाकलेली असते. विशेषतः बाप्पाचा मुखवटा आणि चेहरा पूर्णपणे वस्त्राने आच्छादलेला असतो. ही परंपरा अनेक पिढ्यांपासून अगदी मनोभावे पाळली जात आहे.
घरातील ज्येष्ठ मंडळी 'बाप्पाचा चेहरा उघडा ठेवू नका, तो कापडाने नीट झाकून आणा' अशी अत्यंत आग्रहाची सूचना देत असतात. पण या वारंवार पाळल्या जाणाऱ्या परंपरेमागे नेमके काय कारण आहे? यामागे केवळ धार्मिक श्रद्धा आहेत की काही व्यावहारिक विज्ञान आणि गृहशास्त्राचा मुख्य हेतू दडला आहे? या परंपरेमागील धार्मिक, आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक बाजू समजून घेतल्यास या सुंदर प्रथेचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.
प्राणप्रतिष्ठा आणि नेत्रमिलन विधीचे धार्मिक महत्त्व
हिंदू धर्मशास्त्र आणि प्राचीन मूर्तीविज्ञानात कोणत्याही देवतेच्या पूजेमध्ये 'प्राणप्रतिष्ठा' विधीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. जेव्हा आपण मूर्ती बाजारातून घरी आणतो, तेव्हा ती केवळ एक मातीची किंवा धातूची सुंदर कलाकृती असते. भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी जेव्हा पुरोहित किंवा घरातील यजमान शास्त्रोक्त विधी व मंत्रोच्चारासह पूजा करून मूर्तीची घरोघरी प्राणप्रतिष्ठा करतात, तेव्हाच त्या मूर्तीत खरी दैवी शक्ती आणि चैतन्य प्रविष्ट होते, अशी कोट्यवधी भक्तांची गाढ श्रद्धा आहे.
या प्रक्रियेशी जोडलेला दुसरा महत्त्वाचा विधी म्हणजे 'नेत्रमिलन' किंवा 'डोळे उघडणे'. प्राचीन मूर्तिकलेत देवतेचे डोळे सर्वात शेवटी कोरले किंवा रंगवले जात असत. प्राणांची प्रतिष्ठापना झाल्यानंतरच देवतेचे नेत्र उघडणे महत्त्वाचे मानले जायचे. आजकाल आपण आधीच पूर्णपणे तयार झालेली सुंदर मूर्ती घरी आणतो. त्यामुळे प्राणप्रतिष्ठा होईपर्यंत मूर्तीचा आदर आणि तिचे पावित्र्य राखण्यासाठी चेहरा वस्त्राने झाकण्याची जुनी परंपरा पडली आहे.
धार्मिक मान्यतांनुसार, स्थापना होईपर्यंत बाप्पाची थेट दृष्टी किंवा मुख कोणावरही पडू नये, अशी भावना असते. प्राणप्रतिष्ठा होताच ती मूर्ती साक्षात चैतन्यमय देव बनते. बाप्पाचे पहिले सगुण दर्शन केवळ पूजेच्या वेळी आणि योग्य मुहूर्तावरच समोर यावे, म्हणूनच मूर्तीवर स्वच्छ वस्त्र किंवा शुभ रुमाल टाकला जातो.
सगुण आणि निर्गुण तत्त्वांचा मेळ
भारतीय अध्यात्मात ईश्वर हा सगुण आणि निर्गुण अशा दोन परस्पर पूरक स्वरूपात मानला जातो. गणपतीची नवीन मूर्ती ही सगुण स्वरूपाचे प्रतीक असते. मूर्ती झाकून आणणे म्हणजे निर्गुण म्हणजेच निराकार ईश्वराला सगुण रूपात आपल्या घरी आणण्याची आध्यात्मिक प्रक्रिया दर्शवणे होय. मूर्तीवरचे कापड काढले जाते, तेव्हा आपण त्या निराकार शक्तीला आपल्या घरात सगुण रूपात आवाहन करतो, असा याचा तात्विक अर्थ आहे.
याशिवाय, लाडक्या देवतेला आदर देण्याची एक अत्यंत हळवी भावना यामागे आहे. ज्याप्रमाणे आपण आपल्या घरी येणाऱ्या प्रिय अतिथीचे स्वागत अत्यंत आदराने करतो, त्याचप्रमाणे चराचराचा स्वामी असलेल्या विघ्नहर्त्याला घरात आणताना आदर म्हणून वस्त्राने झाकले जाते. स्थापना होईपर्यंत बाप्पाचे पावित्र्य राखणे हा यामागचा शुद्ध भाव असतो.
वैज्ञानिक आणि व्यावहारिक कारणे
या परंपरेला जसा धार्मिक आधार आहे, तसाच अत्यंत मजबूत व्यावहारिक आणि वैज्ञानिक पाया देखील आहे. गणेशोत्सव हा सामान्यतः पावसाळ्याच्या (भाद्रपद महिना) काळात येतो. या दिवसांत वातावरणात कमालीचा दमटपणा असतो आणि अचानक पाऊस पडण्याचाही धोका असतो. पर्यावरणपूरक शाडूच्या मातीची मूर्ती आणि त्यावर वापरलेले नैसर्गिक रंग पावसाच्या पाण्याने किंवा हवेतील ओलाव्याने खराब होऊ शकतात.
प्रवासात मूर्तीवर थेट पडणारा वेगाचा वारा किंवा हवेतील आर्द्रता यामुळे रंगाचे थर निघून जाऊ शकतात किंवा मूर्तीला बारीक तडे जाऊ शकतात. म्हणूनच, मूर्तीचे सौंदर्य आणि तिची नाजूक रचना सुरक्षित राहण्यासाठी तिला सुती वस्त्राने पूर्णपणे झाकले जाते, जेणेकरून बाहेरील बदलत्या वातावरणाचा मूर्तीवर थेट दुष्परिणाम होणार नाही.
दुसरे महत्त्वाचे व्यावहारिक कारण म्हणजे शहरातील प्रदूषण, रस्त्यावरील धूळ आणि गर्दी. गणेशोत्सवाच्या काळात विविध बाजारपेठेत आणि रस्त्यांवर वाहनांचा मोठा धूर असतो. हवेत मोठ्या प्रमाणात उडणारे धूलिकण यामुळे मूर्तीची चकाकी किंवा रंग खराब होऊ शकतात. प्रवासात कोणाचा अनपेक्षित धक्का लागून किंवा ओरखडा पडू नये, यासाठी वस्त्राचे पांघरूण अत्यंत सुरक्षित मानले जाते. देवतेच्या मूर्तीचे भौतिक संरक्षण राखणे हा या परंपरेमागचा मुख्य व्यावहारिक हेतू आहे.
उत्सुकता आणि भक्तीचा मानसिक प्रभाव
मानवी मानसशास्त्राचा विचार केल्यास, मूर्ती झाकून ठेवल्याने भक्तांच्या मनातील उत्सुकता आणि भक्तीची भावना अधिक तीव्र होते. जेव्हा एखादी प्रिय गोष्ट आपण काही काळासाठी झाकून ठेवतो आणि योग्य वेळी ती उघडतो, तेव्हा मिळणारा आनंद अधिक मोठा असतो. वर्षभर काळजीपूर्वक वाट पाहिलेल्या लाडक्या बाप्पाचे रूप स्थापनेच्या वेळी किंवा प्राणप्रतिष्ठेच्या वेळी जेव्हा आपण पहिल्यांदा डोळे भरून पाहतो, तेव्हा मनाला कमालीची प्रसन्नता आणि शांती मिळते.
हा मानसिक आनंद घरातील वातावरण अधिक उत्साही, मंगलदायक आणि पवित्र बनवण्यास मदत करतो. बाप्पाचे दर्शन घेताना जो कमालीचा सकारात्मक ऊर्जेचा अनुभव येतो, त्यामागे हीच मानसिक प्रक्रिया काम करत असते. अशा प्रकारे ही जुनी परंपरा अध्यात्मासोबतच मानवी मनाला एक आगळीवेगळी भावनिक उभारी देणारी ठरते.
चेहऱ्यावरील वस्त्र नक्की कधी काढावे?
अनेकांच्या मनात नेहमी असा प्रश्न येतो की बाप्पाच्या चेहऱ्यावरील हा रुमाल किंवा वस्त्र नेमके कधी काढावे? धार्मिक परंपरा आणि शास्त्रानुसार, जेव्हा बाप्पाची मूर्ती घराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ आणली जाते, तेव्हा गृहलक्ष्मी मूर्तीचे औक्षण करते व पावले धुते. परंतु, चेहऱ्यावरील वस्त्र तेथे काढले जात नाही. मूर्ती पूजेसाठी चौरंगावर किंवा देव्हाऱ्यात व्यवस्थित स्थापित केल्यानंतर आणि पूजा सुरू करण्यापूर्वीच हे वस्त्र दूर करावे.
मूर्ती योग्य जागी विराजमान झाल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी सुरू करण्यापूर्वी बाप्पाचा चेहरा सर्व कुटुंबासाठी उघडला जातो. त्यानंतर यथासांग पूजा करून बाप्पाच्या उत्सवाला प्रत्यक्ष प्रारंभ केला जातो. या संपूर्ण मांगलिक प्रवासात 'गणपती बाप्पा मोरया' या जयघोषाने सर्व वातावरण आणि माणसांचे अंतःकरण अपार भक्तिभावाने भरून जाते.
हिंदू संस्कृतीतील परंपरा निव्वळ अंधश्रद्धा नसून त्यामागे वैज्ञानिक दृष्टिकोन, सुरक्षा आणि देवतेबद्दलचा अपार आदर दडलेला असतो. गणपतीची मूर्ती झाकून आणणे हा विधीही याला अजिबात अपवाद नाही. बाप्पाची मूर्ती सुरक्षित ठेवण्यापासून ते तिच्यातील ईश्वरी चैतन्याची सुंदर आणि प्रसन्न अनुभूती घेण्यापर्यंतचे सुंदर माध्यम ही परंपरा आहे. त्यामुळेच, या परंपरेचे पालन करत लाडक्या गणरायाचे घरी स्वागत करणे अधिक सुखावह आणि अर्थपूर्ण ठरते.
Click it and Unblock the Notifications
Sign in with Google
